Đề xuất mở cơ chế khuyến khích phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ tại Việt Nam

Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi năng lượng sâu rộng, với áp lực duy trì tăng trưởng, đảm bảo an ninh cung ứng và đạt các mục tiêu phát thải ròng bằng “0”. Tại phiên thảo luận chiều 8/12, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) nhấn mạnh điện hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) là một hướng đi đáng cân nhắc để bổ sung nguồn điện ổn định trong dài hạn.

Theo Tờ trình 1144 và Hồ sơ dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030, Bộ Công Thương đề xuất cho phép doanh nghiệp nhà nước và tư nhân tham gia nghiên cứu, đầu tư phát triển SMR. Đây là cách tiếp cận mở hơn so với mô hình truyền thống vốn chủ yếu dựa vào đầu tư công trong lĩnh vực điện hạt nhân.

ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) đề xuất mở cơ chế khuyến khích phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ tại Việt Nam

Từ kinh nghiệm quốc tế, bà Tú Anh cho biết nhiều nước như Mỹ, Canada, Pháp, Anh và một số quốc gia châu Á đã đẩy mạnh thương mại hóa SMR, đặc biệt tại các khu vực hạ tầng yếu hoặc vùng sâu, vùng xa. Điểm chung là huy động cả khu vực tư nhân tham gia nghiên cứu, chế tạo và vận hành, giảm gánh nặng ngân sách và thúc đẩy đổi mới công nghệ.

Theo bà, nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, Việt Nam khó hình thành một hệ sinh thái công nghiệp hạt nhân hiện đại. Cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia sẽ tăng khả năng nội địa hóa, hỗ trợ phát triển ngành chế tạo mô-đun, tạo thêm việc làm chất lượng cao và nâng vị thế công nghệ trong chuỗi giá trị hạt nhân toàn cầu.

Tuy vậy, đại biểu cũng lưu ý SMR là lĩnh vực đòi hỏi tiêu chuẩn an toàn tuyệt đối. Việc “khuyến khích” không đồng nghĩa “mở cửa toàn diện”, mà cần khung pháp lý riêng về cấp phép thiết kế, thẩm định công nghệ, giám sát vận hành và kiểm soát chất thải phóng xạ. Doanh nghiệp tham gia phải đáp ứng yêu cầu rõ ràng về tài chính, công nghệ và trách nhiệm môi trường, trong khi Nhà nước giữ vai trò kiểm soát cuối cùng.

Lộ trình triển khai cần thận trọng: bắt đầu với nghiên cứu, thử nghiệm, dự án trình diễn; đánh giá tác động xã hội – môi trường; lấy ý kiến cộng đồng minh bạch; sau đó mới xem xét mở rộng.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn Hà Nội) đồng tình rằng SMR là công nghệ phù hợp giai đoạn hiện nay, nhưng chủ yếu phục vụ nghiên cứu và đào tạo nhân lực, chưa thể kỳ vọng hiệu quả kinh tế ngay. Do đó, Nhà nước cần dẫn dắt giai đoạn đầu khi suất đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài và rủi ro cao.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) bổ sung rằng SMR tiềm ẩn rủi ro cao về an toàn nếu xảy ra sự cố, nên giai đoạn đầu chỉ nên thí điểm. Ông đề nghị làm rõ hơn các quy định khuyến khích doanh nghiệp tham gia để tránh hiểu quá rộng hoặc thiếu định hướng.

Các ý kiến cho thấy sự thống nhất về tiềm năng của SMR nhưng đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an toàn, kiểm soát chặt chẽ và xây dựng lộ trình phù hợp trước khi triển khai ở quy mô lớn.