Đắk Lắk trước bài toán phát triển bền vững ngành trái cây “tỷ đô”

Bùng nổ diện tích, xuất khẩu tăng vọt

Tính đến đầu năm 2025, diện tích trồng sầu riêng tại Việt Nam đạt gần 180.000 ha, tăng gấp gần 6 lần so với năm 2015. Trong số đó, tỉnh Đắk Lắk dẫn đầu cả nước với hơn 30.000 ha, chiếm gần 17% tổng diện tích trồng sầu riêng toàn quốc. Cùng với việc mở rộng diện tích, năng suất và chất lượng cũng được cải thiện đáng kể nhờ vào việc ứng dụng khoa học kỹ thuật, chuyển đổi giống và đầu tư hệ thống tưới tiêu hiện đại.

Sau khi Việt Nam và Trung Quốc ký kết Nghị định thư về xuất khẩu chính ngạch sầu riêng vào tháng 7/2022, thị trường tiêu thụ mặt hàng này đã bước sang một trang mới. Chỉ trong hai năm, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đã vượt ngưỡng 3 tỷ USD, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng giá trị xuất khẩu rau quả của cả nước. Riêng năm 2024, mặt hàng sầu riêng đóng góp gần 2,3 tỷ USD trong tổng kim ngạch xuất khẩu trái cây 5,6 tỷ USD, một con số kỷ lục cho thấy sức hút mạnh mẽ của loại trái cây này trên thị trường quốc tế.

Đắk Lắk trước bài toán phát triển bền vững ngành trái cây “tỷ đô”

Tuy nhiên, “tăng trưởng nóng” luôn đi kèm với hệ lụy. Trong 4 tháng đầu năm 2025, những bất cập trong khâu tổ chức sản xuất, thu mua và kiểm soát chất lượng bắt đầu bộc lộ rõ nét. Hệ thống chuỗi cung ứng chưa đồng bộ khiến nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã lúng túng khi đối mặt với yêu cầu truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch và an toàn thực phẩm từ các thị trường nhập khẩu.

Một trong những vấn đề nổi cộm là việc lạm dụng chất bảo quản không rõ nguồn gốc hoặc không nằm trong danh mục cho phép. Các cơ sở sơ chế và đóng gói tại địa phương còn manh mún, thiếu thiết bị đạt chuẩn, dẫn đến việc nhiều lô hàng bị trả về hoặc cảnh báo tại cửa khẩu biên giới. Đáng nói, việc thiếu trung tâm kiểm nghiệm tại chỗ khiến các doanh nghiệp phải vận chuyển mẫu ra TP. Hồ Chí Minh hoặc Hà Nội để kiểm định, làm tăng thời gian và chi phí đáng kể.

Ngoài ra, thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Trung Quốc đang ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn nhập khẩu. Việc kiểm tra 100% lô hàng, xét nghiệm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và yêu cầu mã số vùng trồng hợp lệ đang là áp lực lớn với các nông hộ, nhất là khi phần lớn vẫn còn canh tác nhỏ lẻ, chưa liên kết với các doanh nghiệp theo mô hình chuỗi giá trị.

Thông tin tại Hội nghị "Phát triển ngành hàng sầu riêng bền vững" ngày 24/5/2025, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đỗ Đức Duy nhận định rằng, ngành sầu riêng đang phát triển rất nhanh và trở thành một trong những ngành xuất khẩu trọng điểm của nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, tốc độ phát triển này cũng đặt ra nhiều thách thức về mặt tổ chức sản xuất và kiểm soát chất lượng. Nếu không kiểm soát chặt chẽ, việc phát triển nóng sẽ dẫn đến nguy cơ mất cân đối trong chuỗi giá trị, ảnh hưởng đến uy tín sản phẩm trên thị trường quốc tế.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng một chuỗi cung ứng đồng bộ, minh bạch và bền vững, đồng thời tăng cường năng lực kiểm nghiệm, kiểm dịch tại địa phương để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ các thị trường xuất khẩu, đặc biệt là Trung Quốc. “Chúng ta cần có chính sách phù hợp để hỗ trợ nông dân chuyển đổi mô hình sản xuất, đầu tư vào cơ sở hạ tầng chế biến và kiểm soát chất lượng sản phẩm nhằm đảm bảo trái cây Việt Nam phát triển bền vững và giữ vững thị phần xuất khẩu,” ông nói thêm.

Cần chiến lược dài hơi cho sự phát triển bền vững

Với vai trò là địa phương dẫn đầu về diện tích và sản lượng sầu riêng, Đắk Lắk không thể đứng ngoài những vấn đề nêu trên. Bên cạnh các hợp tác xã và doanh nghiệp lớn đã bắt đầu áp dụng mô hình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, một bộ phận không nhỏ nông dân vẫn canh tác tự phát, theo phong trào dẫn đến nguy cơ dư cung cục bộ và phá vỡ quy hoạch vùng trồng.

Công tác quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói vẫn còn nhiều bất cập. Tính đến đầu năm 2025, toàn tỉnh có khoảng 400 mã số vùng trồng được cấp phép xuất khẩu sang Trung Quốc, nhưng không ít mã bị tạm dừng do không đảm bảo yêu cầu về nhật ký canh tác, ghi chép sử dụng phân thuốc và điều kiện vệ sinh cơ sở. Trong khi đó, nhiều cơ sở sơ chế vẫn chưa được đầu tư máy móc hiện đại như hệ thống chiếu xạ, khử trùng và đóng gói khép kín, dẫn đến việc hàng hóa không đáp ứng được yêu cầu về kiểm dịch thực vật.

Bên cạnh đó, bài toán về nguồn nhân lực cũng đang là rào cản lớn. Việc thiếu đội ngũ kỹ thuật viên, cán bộ kiểm nghiệm và giám sát chất lượng tại địa phương khiến công tác kiểm tra bị chậm trễ, ảnh hưởng đến tiến độ xuất khẩu và uy tín của hàng Việt trên thị trường quốc tế.

Để không bị “tụt hậu” trong cuộc đua tỷ đô, Đắk Lắk cần nhanh chóng xây dựng chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững, trong đó sầu riêng là một trong những cây trồng chủ lực. Trước mắt, việc đầu tư vào hạ tầng chế biến, bảo quản và kiểm nghiệm tại chỗ cần được ưu tiên. Chính quyền tỉnh có thể phối hợp với doanh nghiệp để xây dựng các trung tâm kiểm định chất lượng nông sản, phòng kiểm dịch thực vật và hệ thống chiếu xạ đạt chuẩn xuất khẩu.

Song song đó, cần có chính sách khuyến khích chuyển đổi mô hình sản xuất nhỏ lẻ sang hợp tác liên kết theo chuỗi giá trị, hỗ trợ nông dân tiếp cận công nghệ và quy trình canh tác tiên tiến. Đặc biệt, công tác cấp mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc cần được số hóa và giám sát chặt chẽ, tránh tình trạng cấp tràn lan nhưng không kiểm soát được thực tế sản xuất.

Ngoài ra, việc đào tạo nguồn nhân lực địa phương về kỹ thuật canh tác sạch, kiểm nghiệm chất lượng và quản lý chuỗi cung ứng là điều kiện tiên quyết để đảm bảo ngành trái cây Đắk Lắk không chỉ lớn về quy mô, mà còn mạnh về chất lượng và giá trị.