CPI vượt ngưỡng, bài toán lạm phát bước vào quý IV

Một mặt bằng giá tăng 4,52% sau 9 tháng đang đặt bài toán điều hành lạm phát năm 2026 vào giai đoạn quyết định. Áp lực không chỉ đến từ giá nhiên liệu mà còn trải rộng ở nhiều lĩnh vực khác như nhà ở, vật liệu xây dựng, giao thông và thực phẩm.

Trong bối cảnh đó, Bộ Tài chính đang triển khai đồng thời nhiều công cụ: giữ nguồn cung các mặt hàng chiến lược, sử dụng chính sách thuế, theo dõi sát diễn biến giá và tăng cường kiểm tra việc chấp hành pháp luật về giá.

Áp lực giá không chỉ nằm ở xăng dầu

Theo Cục Thống kê, CPI tháng 9/2026 tăng 0,62% so với tháng trước và tăng 5,08% so với cùng kỳ năm trước. So với tháng 12/2025, CPI tháng 9 tăng 4,20%.

Tính chung 9 tháng, CPI tăng 4,52%, trong khi lạm phát cơ bản tăng 4,26%. CPI quý III tăng 4,80% so với cùng kỳ năm trước.

Đáng chú ý, áp lực tăng giá đang xuất hiện ở nhiều nhóm chi phí quan trọng đối với cả hộ gia đình và doanh nghiệp.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi nhấn mạnh mục tiêu đã rất rõ ràng, đầu tiên phải đảm bảo nguồn cung các mặt hàng chiến lược, không thiếu xăng dầu, không thiếu điện cho nền kinh tế.

Trong 9 tháng, nhóm nhà ở, điện, nước, chất đốt và vật liệu xây dựng tăng 6,68%, tác động làm CPI chung tăng 1,52 điểm phần trăm. Nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống tăng 4,72%, tác động 1,69 điểm phần trăm; giao thông tăng 6,06%, tác động 0,6 điểm phần trăm.

Riêng tháng 9, nhóm giao thông tăng 3,97%, trong đó giá xăng tăng 9,39%, dầu diesel tăng 4,53%. Cục Thống kê cho biết diễn biến giá xăng dầu trong nước theo giá nhiên liệu thế giới là nguyên nhân chủ yếu khiến CPI tháng 9 tăng.

Những diễn biến này cho thấy dư địa kiểm soát lạm phát những tháng cuối năm phụ thuộc đáng kể vào khả năng giữ ổn định nguồn cung và hạn chế sự lan truyền của các cú tăng giá đầu vào.

Bốn lớp giải pháp cho ba tháng cuối năm

Tại họp báo thường kỳ quý III/2026 của Bộ Tài chính ngày 6/10, Phó Cục trưởng Cục Quản lý giá Lê Thị Tuyết Nhung cho biết các Bộ, ngành, địa phương được yêu cầu theo dõi sát cung cầu, nhất là đối với hàng hóa thiết yếu; đồng thời chủ động dự báo, xây dựng phương án giá phù hợp.

Đối với các địa phương có chỉ số CPI tăng cao hơn bình quân cả nước, Bộ Tài chính yêu cầu phân tích sâu các yếu tố hình thành giá và nguyên nhân khiến những nhóm hàng nhất định tăng mạnh, từ đó có giải pháp điều hành phù hợp.

Đây là lớp giải pháp đầu tiên: nhìn vào nguyên nhân hình thành giá thay vì chỉ xử lý phần tăng giá ở cuối chuỗi.

Lớp thứ hai nằm ở nguồn cung. Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi, trước hết phải bảo đảm các mặt hàng chiến lược, cân đối nguồn cung xăng dầu và không để thiếu điện cho nền kinh tế, đồng thời bảo đảm các mặt hàng thiết yếu.

“Chúng ta cần tăng cường để kiểm tra, giám sát đối với việc mà thực thi pháp luật về giá theo quy định. Nơi nào, địa bàn nào thực hiện có bất thường thì cần tăng cường kiểm tra, giám sát để từ đó tránh được những hiện tượng đầu cơ, trục lợi”, Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi nhấn mạnh.

Lớp thứ ba là chính sách tài khóa. Ngày 30/9/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết 43/2026/NQ-CP, kéo dài thời hạn áp dụng thuế nhập khẩu ưu đãi, thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng đối với xăng, dầu, nguyên liệu sản xuất xăng, dầu và nhiên liệu bay. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/10/2026.

Với một nền kinh tế mà chi phí nhiên liệu có tác động lan tỏa tới vận tải, sản xuất và giá hàng hóa, việc sử dụng công cụ thuế là một trong những phương án để giảm bớt áp lực từ phía đầu vào.

Lớp thứ tư là phối hợp chính sách. Bên cạnh điều hành giá, Chính phủ tiếp tục yêu cầu phối hợp giữa chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ nhằm thực hiện mục tiêu kiểm soát lạm phát, đồng thời giữ ổn định kinh tế vĩ mô.

Không để giá tăng theo hiệu ứng cộng hưởng

Một vấn đề khác được Bộ Tài chính lưu ý là nhóm hàng hóa, dịch vụ do Nhà nước định giá.

Theo bà Lê Thị Tuyết Nhung, đối với dịch vụ khám chữa bệnh, một số chi phí hiện chưa được tính đầy đủ vào giá. Tuy nhiên, phương án điều chỉnh phải được xem xét để tránh mức tăng quá đột biến. Đối với giáo dục, từ nay đến cuối năm dự kiến không có đề xuất tăng giá dịch vụ; còn với điện, Chính phủ chỉ đạo cố gắng không tăng giá.

Cách tiếp cận này nhằm hạn chế một tình huống mà cơ quan điều hành đặc biệt quan tâm: nhiều nhóm giá cùng tăng trong một thời điểm, tạo tác động cộng hưởng lên CPI.

Trong khi đó, giá xăng dầu vẫn phụ thuộc diễn biến thị trường thế giới. Vì vậy, cùng với theo dõi thị trường, yêu cầu bảo đảm nguồn cung và chính sách thuế tiếp tục đóng vai trò quan trọng.

Với doanh nghiệp, kiểm soát lạm phát không chỉ là câu chuyện của các chỉ số vĩ mô. Mỗi biến động của nhiên liệu, điện, vận tải, vật liệu và thực phẩm đều có thể đi vào chi phí sản xuất, giá thành sản phẩm và sức mua của thị trường.

Do đó, việc tăng cường kiểm tra thực thi pháp luật về giá còn nhằm tạo một môi trường cạnh tranh trong đó doanh nghiệp phải tính toán trên những tín hiệu thị trường thực, thay vì chịu thêm biến động do găm hàng, đầu cơ hoặc đẩy giá bất hợp lý.

Mục tiêu 4,5% và bài toán quý IV

Sau 9 tháng, CPI đã tăng 4,52%, cao hơn mức mục tiêu 4,5% được xác định cho cả năm. Khoảng thời gian còn lại vì thế đặt ra yêu cầu điều hành rất sát đối với cơ quan quản lý giá.

Tuy nhiên, lạm phát cơ bản 9 tháng tăng 4,26%, thấp hơn CPI bình quân 4,52%. Theo Cục Thống kê, một nguyên nhân là CPI chung chịu tác động từ những nhóm như xăng dầu, gas, lương thực, thực phẩm tươi sống và dịch vụ y tế, trong khi các nhóm này được loại trừ khi tính lạm phát cơ bản.

Điều đó cho thấy áp lực giá hiện nay có phần đáng kể đến từ các yếu tố cụ thể bên ngoài lạm phát cơ bản. Bài toán của những tháng cuối năm vì vậy là vừa bảo đảm nguồn cung, vừa hạn chế những cú tăng giá bất thường và điều phối nhịp nhàng các công cụ chính sách.

Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi khẳng định: “Với tất cả những giải pháp như vậy, chúng ta sẽ đạt được mục tiêu đảm bảo CPI của năm 2026 theo đúng chỉ tiêu mà Quốc hội cho phép”.

Ba tháng cuối năm sẽ là phép thử đối với khả năng phối hợp các công cụ điều hành giá. Nếu nguồn cung được giữ ổn định, chính sách thuế tiếp tục hỗ trợ và các hành vi đầu cơ, trục lợi được kiểm soát, áp lực tăng giá có thêm cơ sở để được hạn chế trong những tháng còn lại của năm.