Cải cách doanh nghiệp Nhà nước để khơi thông 4,3 triệu tỷ đồng tài sản

Đổi mới nguồn lực DNNN để giữ vững vai trò chủ đạo

Ông Nguyễn Tất Thái, Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo, thống kê - ổn định tiền tệ, tài chính (Ngân hàng Nhà nước) cho biết, sau 40 năm đổi mới, kinh tế Việt Nam đã đạt được những bước tiến ngoạn mục với GDP dự kiến vượt mốc 510 tỷ USD vào năm 2025. Trong hành trình phát triển đó, khu vực Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) luôn giữ vị trí nòng cốt, đóng góp hơn 29% GDP và là trụ cột trong nhiều ngành, lĩnh vực quan trọng. Tuy nhiên, để kinh tế nhà nước thực sự giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm ổn định vĩ mô, định hướng chiến lược và dẫn dắt nền kinh tế, việc tiếp tục đẩy mạnh cơ cấu lại và đổi mới cơ chế huy động, sử dụng nguồn lực tài chính là yêu cầu cấp thiết.

Ông Nguyễn Tất Thái, phân tích sâu sắc về vai trò, kết quả đạt được và các điểm nghẽn của DNNN tại một Diễn đàn kinh tế diễn ra ngày 20/11/2025. Quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước (KTNN) và DNNN là nhất quán và phù hợp với xu hướng chung của thế giới. Ngay cả tại các nước phát triển thuộc nhóm G7, tỷ lệ sở hữu nhà nước cũng ở mức khoảng 30% tổng tài sản quốc gia, tập trung vào hạ tầng và các dịch vụ công cộng thiết yếu. Số lượng DNNN niêm yết trên toàn cầu cũng tăng mạnh, cho thấy DNNN vẫn là một công cụ quan trọng để ổn định và điều tiết kinh tế.

Ông Nguyễn Tất Thái - Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo, thống kê - ổn định tiền tệ, tài chính -Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Theo ông Thái, tại Việt Nam, vai trò của DNNN được khẳng định rõ qua Nghị quyết số 12-NQ/TW và những định hướng mới nhất của Tổng Bí thư Tô Lâm về việc KTNN vẫn giữ vai trò chủ đạo, là nền tảng phát triển. Về quy mô, đến cuối năm 2024, 819 doanh nghiệp có vốn nhà nước đang quản lý tổng tài sản đạt 4.336 nghìn tỷ đồng. Tổng lợi nhuận trước thuế đạt 256 nghìn tỷ đồng, tăng 18% so với năm 2023. Tỷ suất lợi nhuận trước thuế/Vốn chủ sở hữu (ROE) bình quân chung đạt 13%, một con số ấn tượng.

Ông Thái cho hay, hiện 4 Ngân hàng Thương mại Nhà nước (NHTMNN) là VietinBank, Vietcombank, BIDV, Agribank tiếp tục giữ vai trò chủ lực trong hệ thống tài chính, chiếm khoảng 43,5% tổng dư nợ tín dụng toàn hệ thống. Tổng tài sản của nhóm này đạt 9.360 nghìn tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế năm 2024 đạt 134 nghìn tỷ đồng, với ROE ấn tượng là 17,44%. Các dự án trọng điểm quốc gia như Sân bay Long Thành, chuỗi dự án khí - điện Lô B - Ô Môn đều có sự đóng góp then chốt của các Tập đoàn, Tổng công ty Nhà nước, khẳng định vai trò trụ cột trong việc đảm bảo các cân đối lớn của nền kinh tế. Mặc dù giữ vị trí quan trọng, DNNN đang đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt là về nguồn vốn và cơ chế sử dụng vốn.

Thứ nhất, cơ chế sử dụng vốn chưa thật sự trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp và người đại diện vốn đối với các quyết định đầu tư lớn. Các quy định về phân cấp thẩm quyền còn bó hẹp, làm chậm quá trình khơi thông nguồn lực tài sản. Tuy nhiên, ông Thái cũng cho biết những hạn chế này cơ bản sẽ được tháo gỡ bởi Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15) vừa được ban hành.

Thứ hai, mức nợ và hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu của nhiều DNNN còn cao, chủ yếu dựa vào vốn vay ngân hàng, tiềm ẩn rủi ro mất cân đối tài chính, làm thu hẹp khả năng tiếp cận vốn vay trong tương lai.

Thứ ba, việc tăng vốn bổ sung cho DNNN nói chung gặp nhiều khó khăn. Trong năm 2024, chỉ có 14 doanh nghiệp được đầu tư bổ sung vốn nhà nước, trong khi kế hoạch cổ phần hóa và thoái vốn lại đang chậm, không đạt yêu cầu đề ra. Trong ba năm qua và quý I/2025, chưa có doanh nghiệp nào thực hiện cổ phần hóa theo kế hoạch.

Tăng vốn ngân hàng thương mại Nhà nước yếu tố then chốt để giữ vững trụ cột

Điểm nghẽn lớn nhất đang làm suy giảm vai trò chủ lực của các NHTMNN là vốn điều lệ thấp và khó khăn trong việc tăng vốn. Ông Nguyễn Tất Thái phân tích, các NHTMNN đang nắm giữ 42% tổng tài sản của toàn hệ thống tổ chức tín dụng (TCTD) nhưng quy mô vốn điều lệ chỉ chiếm 20%. Trong khi đó, các NHTM cổ phần chiếm 45% tổng tài sản nhưng vốn điều lệ lại chiếm tới 65% tổng vốn điều lệ toàn hệ thống. Thị phần huy động và tín dụng của NHTMNN đã giảm mạnh trong hai thập kỷ qua.

Ông Nguyễn Tất Thái cho rằng, vốn điều lệ thấp gây ra ba hệ quả nghiêm trọng: giảm hệ số an toàn vốn tối thiểu (CAR) theo chuẩn mực quốc tế, hạn chế khả năng cung ứng vốn tín dụng cho các dự án lớn do vướng quy định giới hạn tín dụng, và làm suy giảm khả năng dẫn dắt, định hướng thị trường khi thực hiện các chính sách tiền tệ. Đây là rào cản lớn đối với mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao và ổn định vĩ mô.

“Để tháo gỡ các nút thắt này, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan liên quan kiến nghị nhiều giải pháp đột phá. Quan trọng nhất là cần sớm ban hành văn bản cụ thể hóa Luật số 68/2025/QH15 để trao quyền tự chủ nhiều hơn cho doanh nghiệp và người đại diện vốn”, ông Nguyễn Tất Thái nói.

Đồng thời ông khẳng định, cần quyết liệt thúc đẩy cổ phần hóa DNNN và niêm yết theo kế hoạch, gắn với hoàn thiện cơ chế thoái vốn theo nguyên tắc thị trường và ban hành cơ chế sử dụng nguồn thu từ thoái vốn để bổ sung nguồn lực cho đầu tư phát triển. Đặc biệt, cần mở rộng tỷ lệ cổ phần hóa đối với các NHTMNN, nhất là Agribank, và nghiên cứu lộ trình mở rộng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài.

Về tài chính ông Thái cho biết, các DNNN cần đẩy mạnh huy động vốn từ các kênh thị trường vốn như niêm yết trên sàn chứng khoán, phát hành trái phiếu doanh nghiệp (trái phiếu dự án, trái phiếu xanh) và đẩy mạnh mô hình đối tác công tư (PPP).

Riêng đối với các ngân hàng thương mại Nhà nước, Ông Nguyễn Tất Thái khẳng định, cần có giải pháp bổ sung vốn điều lệ kịp thời theo thứ tự ưu tiên, bằng nhiều nguồn khác nhau (ngân sách nhà nước, lợi nhuận giữ lại) để đảm bảo các tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu và tiệm cận với thông lệ quốc tế, giúp các NHTMNN giữ vững vai trò trụ cột, dẫn dắt hệ thống tài chính Việt Nam.