Bế tắc Mỹ-Iran làm gia tăng bất ổn tại eo biển Hormuz

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 18/8 cho biết Washington không tham gia bất kỳ cuộc đàm phán nào với Tehran và cũng chưa có kế hoạch khởi động đối thoại mới, đồng thời khẳng định eo biển Hormuz vẫn thông suốt và không còn thủy lôi.

Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về tình hình Iran và eo biển Hormuz trên mạng xã hội Truth Social, đăng vào ngày 18/8 theo giờ địa phương

Tuyên bố nêu trên được ông Trump đưa ra trên mạng xã hội Truth Social, trái ngược với phát biểu trước đó rằng Mỹ và Iran đang tích cực đàm phán, trong khi Tehran nhiều lần bác bỏ thông tin về việc các cuộc tiếp xúc như vậy đang diễn ra.

Cùng ngày, Bộ Quốc phòng Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cho biết hệ thống phòng không nước này đã phát hiện hai tên lửa đạn đạo được phóng từ Iran về phía UAE. Tên lửa thứ nhất rơi ngoài vùng lãnh hải UAE, trong khi tên lửa thứ hai rơi trong vùng lãnh hải nước này.

Trong thông điệp đăng sáng 18/8, ông Trump khẳng định không có cuộc đàm phán hay đối thoại nào đang diễn ra hoặc được lên kế hoạch với Cộng hòa Hồi giáo Iran. Tuy nhiên, chỉ hơn hai tuần trước đó, ông Trump cho rằng Iran không nói đúng sự thật khi phủ nhận việc các cuộc đàm phán đang được tiến hành.

Ông Trump cũng cho biết lệnh phong tỏa hải quân vẫn được duy trì đầy đủ, eo biển Hormuz tiếp tục mở cửa và hoạt động bình thường, trong khi toàn bộ thủy lôi đã được gỡ bỏ hoặc phá hủy.

Từ khi xung đột bùng phát, hoạt động qua lại tại tuyến hàng hải có ý nghĩa kinh tế quan trọng này bị hạn chế, một phần do nguy cơ thủy lôi từ Iran. Tháng 4, Mỹ triển khai chiến dịch rà phá thủy lôi nhằm thiết lập tuyến đi an toàn cho tàu thuyền.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) chưa xác nhận tuyên bố của ông Trump và khi được CNBC đề nghị bình luận về việc eo biển đã được rà phá thủy lôi hay chưa, cơ quan này chuyển câu hỏi tới Nhà Trắng.

Trước thời điểm chiến sự nổ ra gần sáu tháng trước, eo biển Hormuz đảm nhận khoảng 20% lượng dầu mỏ giao dịch toàn cầu. Lưu lượng qua tuyến đường này đã giảm mạnh và tiếp tục chậm lại trong những ngày gần đây, làm gia tăng lo ngại về an ninh năng lượng thế giới.

Ông Trump khẳng định Mỹ, chứ không phải Iran, đang kiểm soát eo biển, mặc dù tàu thuyền qua lại khu vực này vẫn đối mặt nguy cơ bị tấn công và số tàu dám đi qua còn rất hạn chế.

Giá dầu ngày 18/8 tăng phiên thứ ba liên tiếp trong bối cảnh triển vọng đạt được thỏa thuận giữa Mỹ và Iran ngày càng xa vời.

Sự thay đổi lập trường của ông Trump về khả năng đàm phán với Iran diễn ra một ngày sau khi ông bác bỏ việc gia hạn thỏa thuận ngừng bắn 60 ngày, vốn đã hết hiệu lực ngày 17/8 và trên thực tế không còn được hai bên tuân thủ.

Trong bối cảnh kênh ngoại giao với Iran có dấu hiệu bế tắc, ông Trump nhiều lần đề cập khả năng biến eo biển này thành lãnh thổ của Mỹ.

Tại Phòng Bầu dục ngày 17/8, khi được hỏi về triển vọng tiếp quản tuyến đường thủy quốc tế này, ông Trump cho rằng đây là một ý tưởng đáng chú ý, đồng thời nhấn mạnh Mỹ đang kiểm soát eo biển thông qua lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran. Một số chuyên gia nhận định động thái như vậy có thể vi phạm luật pháp quốc tế.

Trong một bài đăng khác trên Truth Social sáng 18/8, ông Trump chia sẻ hình ảnh với nội dung mô tả eo biển này là lãnh thổ mới của Mỹ. Hiện chưa rõ bài đăng này phản ánh chính sách đối ngoại của Mỹ ở mức độ nào. Nhà Trắng chưa phản hồi ngay yêu cầu bình luận của CNBC.

Bài đăng của Tổng thống Mỹ Donald Trump trên mạng xã hội Truth Social, mô tả eo biển Hormuz là "vùng lãnh thổ mới" của Mỹ

Trước đó, ông Trump từng công bố kế hoạch thu phí 20% đối với hàng hóa đi qua eo biển, song nhanh chóng rút lại. Các chuyên gia hàng hải, cơ quan quản lý và một số quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ cho rằng việc áp phí đối với hoạt động qua lại tại eo biển là không phù hợp với luật pháp quốc tế.

Iran và Oman, hai quốc gia cùng có vị trí tiếp giáp eo biển Hormuz, đang thảo luận về một thỏa thuận vận chuyển thương mại qua tuyến hàng hải này.

Trong cuộc phỏng vấn trên Fox News ngày 17/8, ông Trump cảnh báo Mỹ có thể sử dụng biện pháp quân sự mạnh đối với Oman, đối tác chiến lược lâu năm của Washington, nếu nước này cản trở các hoạt động của Mỹ.

Một cựu Đại sứ Mỹ nhận định với CNBC ngày 18/8 rằng các cuộc đàm phán hòa bình giữa Mỹ và Iran trên thực tế đã bế tắc, trong khi Washington theo đuổi một giải pháp ngoại giao chưa từng được xem xét một cách nghiêm túc.

Trả lời chương trình Access Middle East của CNBC, ông Marc Sievers, Đại sứ Mỹ tại Oman giai đoạn 2016-2019, cho rằng cảnh báo của ông Trump đối với Oman chủ yếu nhằm gây chú ý hơn là một đe dọa thực tế, song nhận định Oman dường như đã không còn nhận được sự ủng hộ như trước từ phía Mỹ.

Ông Sievers cho biết khó hình dung Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ lại xây dựng kế hoạch tấn công các mục tiêu tại Oman, trong bối cảnh hai bên đã hợp tác chặt chẽ nhiều năm qua, trong đó có việc phát triển các cảng của Oman nhằm tạo điều kiện tiếp cận cho Hải quân Mỹ. Tuy nhiên, ông cho rằng Nhà Trắng đang tỏ ra thất vọng trước khả năng Oman phối hợp chặt chẽ với Iran trong việc phát triển một tuyến kênh phục vụ hoạt động qua eo biển Hormuz.

Cựu Đại sứ Mỹ cũng cho rằng hiện chưa rõ nội dung cụ thể của các thảo luận, nhưng phía Mỹ dường như muốn Oman không can dự sâu và để Washington giữ vai trò dẫn dắt trong việc mở lại eo biển.

Khi được hỏi liệu tiến trình ngoại giao có bị đình trệ sau khi thời hạn 60 ngày đàm phán giữa Mỹ và Iran kết thúc mà không đạt đột phá hay không, ông Sievers cho rằng đây là nhận định phù hợp. Theo ông, Tổng thống Trump liên tục nhấn mạnh sức ép kinh tế mà Mỹ đang áp đặt đối với Iran; trong khi đó, Tehran coi eo biển Hormuz là đòn bẩy gây sức ép với Washington và cũng để ngỏ khả năng leo thang quân sự.

Cũng theo nhà ngoại giao này, Iran chưa lựa chọn con đường leo thang quân sự, dù khả năng này vẫn tồn tại. Ông cho rằng kịch bản đó sẽ không có lợi cho Tehran; những cảnh báo hiện nay mang tính răn đe nhiều hơn, song Iran vẫn có khả năng gây ra một số thiệt hại nhất định.

Dù không muốn chỉ trích cách chính quyền Trump xử lý cuộc xung đột, ông Sievers cho rằng tình hình đã bị kéo dài, có thể không cần thiết, trong khi giải pháp ngoại giao đang được theo đuổi chưa được cân nhắc nghiêm túc.

Trong một báo cáo công bố ngày 17/8, các nhà phân tích thuộc Eurasia Group nhận định cả hai bên nhiều khả năng tiếp tục duy trì lập trường cứng rắn trong một cuộc đối đầu kéo dài hơn, do không bên nào thấy cần phải nhượng bộ ngay lập tức.

Trước đó, ngày 17/8, ông Trump loại trừ khả năng gia hạn lệnh ngừng bắn, cho rằng Tehran sẽ không chấp nhận những điều khoản mà ông coi là cần thiết để chấm dứt chiến tranh. Về phía Iran, giới lãnh đạo theo đường lối cứng rắn được cho là không có ý định giảm căng thẳng, mà muốn mở rộng xung đột nhằm gia tăng chi phí đối với Mỹ và các đồng minh khu vực. Thông tin này được Wall Street Journal đăng tải ngày 16/8, dẫn nguồn tin tình báo từ các quan chức Iran và Arab giấu tên.

Eurasia Group không còn kỳ vọng hai bên đạt được thỏa thuận hòa bình trong tháng 9, đồng thời lùi dự báo về khả năng hạ nhiệt căng thẳng đến cuối năm trong bối cảnh bế tắc kéo dài. Theo tổ chức này, kịch bản có khả năng nhất là một thỏa thuận hạn chế, cho phép hoạt động qua eo biển Hormuz phục hồi một phần, trong khi sức ép buộc Washington thúc đẩy mở lại eo biển trong ngắn hạn đã giảm.

Việc điều hướng thành công một phần dòng dầu mỏ đi vòng qua eo biển đã giúp giá dầu không vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Eurasia Group cho rằng kinh tế toàn cầu đã phần nào thích nghi với việc eo biển bị đóng, qua đó tạo cho Mỹ dư địa để tiếp tục chờ đợi.

Hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển gần như đình trệ do các vụ tấn công lẻ tẻ nhằm vào tàu chở dầu. Dữ liệu theo dõi tàu của Kpler cho thấy ngày 17/8 chỉ có ba tàu đi qua eo biển.

Tại eo biển Bab el-Mandeb, nơi lực lượng Houthi ở Yemen tuyên bố phong tỏa hải quân đối với Arab Saudi từ giữa tháng 7, Reuters cho biết cuối tuần qua ghi nhận 49 lượt tàu chở hàng đi qua, giảm so với 55 lượt trong tuần trước đó.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 16/8 cho biết trên Telegram rằng các cuộc thảo luận giữa Iran và Oman vẫn tiếp diễn nhằm xác định một tuyến hàng hải mới qua eo biển Hormuz.

Các nhà phân tích của Eurasia Group nhận định mọi sự phục hồi của dòng chảy hàng hải qua eo biển Hormuz, nếu có, cũng chỉ diễn ra một phần, trong khi căng thẳng Mỹ-Iran vẫn leo thang và nguy cơ xung đột tái bùng phát có thể tiếp tục làm gián đoạn giao thông qua tuyến đường biển chiến lược này.