Bài 3: Hóa đơn điện tử bị lợi dụng ra sao và lỗ hổng nằm ở đâu?

Không thể phủ nhận vai trò của hóa đơn điện tử trong hiện đại hóa quản lý thuế. Theo Cục Thuế, riêng quý I/2026 hệ thống đã xử lý 2,4 tỷ hóa đơn; lũy kế toàn hệ thống đạt 23,3 tỷ hóa đơn điện tử. Số cơ sở kinh doanh sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền cũng tăng lên gần 90.000 cơ sở. Quy mô này cho thấy hóa đơn điện tử đã trở thành hạ tầng giao dịch cơ bản của nền kinh tế số. Nhưng cũng chính vì quy mô quá lớn, bài toán kiểm soát rủi ro trở nên phức tạp hơn nhiều: hệ thống có thể tiếp nhận rất nhanh, trong khi việc xác minh bản chất từng giao dịch lại không thể chỉ xử lý bằng mắt thường hay hồ sơ giấy như trước.

Công điện số 88/CĐ-TTg ngày 12/6/2025 yêu cầu các Bộ ngành, địa phương tăng cường quản lý, sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, nâng cao hiệu quả quản lý thuế đối với hoạt động bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ trực tiếp đến người tiêu dùng (Ảnh minh họa).

Điểm cần nhìn thẳng là hóa đơn điện tử xác thực dữ liệu, chứ không tự xác thực sự thật kinh tế đằng sau dữ liệu đó. Một doanh nghiệp “ma” nếu có mã số thuế, tài khoản, chữ ký số và kênh phát hành hóa đơn thì vẫn có thể tạo ra những hóa đơn nhìn bề ngoài rất chuẩn. Trong khi đó, giao dịch có thể không có hàng hóa thật, không có dịch vụ thật, hoặc chỉ là một tầng trong chuỗi mua bán lòng vòng để hợp thức chứng từ. Chính vì vậy, ngành Thuế yêu cầu cán bộ quản lý không được chỉ căn cứ vào văn bản giải trình của người nộp thuế, mà phải đối chiếu số lượng, giá trị hóa đơn với kê khai thuế, kiểm tra hợp đồng, chứng từ thanh toán, dòng tiền và cả thực tế hoạt động của doanh nghiệp.

Thủ đoạn lợi dụng hóa đơn điện tử hiện không còn đơn giản là “bán hóa đơn”. Ở các vụ án gần đây, Cơ quan Công an cho thấy mô hình hoạt động đã chuyển sang kiểu liên kết nhiều lớp: lập hàng chục công ty “ma”, dùng môi giới kết nối với bên cần hóa đơn, luân chuyển tiền qua tài khoản cá nhân hoặc trung gian, thậm chí xé nhỏ giao dịch để né kiểm soát. Vụ án ở Đồng Nai bị triệt phá trong tháng 3/2026 cho thấy các đối tượng đã thành lập hơn 60 công ty “ma” và mua bán trái phép hơn 10.000 tờ hóa đơn với tổng số tiền hơn 6.000 tỷ đồng. Những vụ việc như vậy cho thấy trong môi trường số, hóa đơn không còn là một tờ giấy để mua bán, mà là một lớp dữ liệu có thể bị khai thác để dựng lên giao dịch giả với tốc độ và quy mô lớn hơn trước.

Khoảng trống lớn nhất của kiểm soát hiện không nằm ở chuyện có công nghệ hay không, mà ở chỗ công nghệ có đọc ra hành vi rủi ro đủ sớm hay không. Chỉ đạo của ngành Thuế cho thấy hệ thống đã có cảnh báo vượt ngưỡng an toàn, bộ tiêu chí rủi ro hóa đơn và các công cụ phân tích dữ liệu khác. Tuy nhiên, việc Cơ quan Thuế phải nhấn mạnh yêu cầu “không dừng cảnh báo khi chưa kiểm tra, xác minh đầy đủ” cũng cho thấy nguy cơ xử lý cảnh báo chưa đến nơi đến chốn, hoặc mới dừng ở lớp hồ sơ mà chưa chạm được vào hoạt động thực tế của doanh nghiệp.

Ở góc độ quản lý, hướng đi đang dần chuyển từ kiểm tra thủ công sang giám sát dựa trên dữ liệu. Phó Cục trưởng Cục thuế Lê Long cho biết ngành Thuế đang tăng cường kiểm soát dòng tiền, kết nối dữ liệu với ngân hàng, đồng thời ứng dụng Big Data và AI để phân tích rủi ro. Trong khi đó, Phó Cục trưởng Cục thuế Đặng Ngọc Minh nhấn mạnh cần lấy dữ liệu hóa đơn điện tử làm trung tâm để so sánh, đối chiếu với các dòng dữ liệu liên quan khác như thanh toán qua tài khoản cá nhân, ví điện tử hay dữ liệu từ đơn vị giao hàng; đồng thời dữ liệu phải đạt tiêu chí “Đúng - Đủ - Sạch - Sống” để thực sự trở thành công cụ quản lý hiệu quả. Hai ý kiến này cho thấy cuộc chiến chống gian lận hóa đơn đã chuyển sang mặt trận dữ liệu liên thông, chứ không còn dừng ở việc soi từng chứng từ riêng lẻ.

Về khung pháp lý, Bộ Tài chính cho biết việc ban hành và thực thi Nghị định 123/2020/NĐ-CP quy định về hóa đơn, chứng từ cùng Nghị định 70/2025/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 123/2020/NĐ-CP) đã góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý cho hóa đơn điện tử và quản lý thuế hiện đại. Nhưng thực tế cho thấy sửa quy định là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ. Nếu khâu xác minh người nộp thuế, hậu kiểm doanh nghiệp sau đăng ký, kết nối dữ liệu giữa thuế, đăng ký kinh doanh, ngân hàng và địa chỉ hoạt động chưa đủ sâu, thì hóa đơn điện tử vẫn có thể bị lợi dụng như một công cụ tạo lớp vỏ hợp lệ cho giao dịch giả.

Với doanh nghiệp, bài học rất rõ: hóa đơn điện tử không phải “lá bùa” bảo đảm an toàn pháp lý cho một giao dịch. Doanh nghiệp vẫn phải kiểm tra đối tác, năng lực cung ứng, địa chỉ, lịch sử hoạt động, chứng từ vận chuyển, nghiệm thu và dòng tiền. Trong môi trường số, sai lầm lớn nhất là nhầm lẫn giữa tính hợp lệ kỹ thuật của hóa đơn với tính chân thực của giao dịch. Một hóa đơn hợp lệ về hình thức nhưng đứng trên một giao dịch không có thật thì vẫn là một quả mìn pháp lý đối với bên sử dụng nó.

Nhìn từ “doanh nghiệp ma”, hóa đơn khống đến hóa đơn điện tử bị lợi dụng, có thể thấy tội phạm kinh tế không chỉ sống nhờ kẽ hở pháp luật, mà còn sống nhờ sự dễ dãi trong kiểm soát và tâm lý coi nhẹ rủi ro của một bộ phận thị trường. Chặn tận gốc vấn đề này không thể chỉ trông vào các đợt xử lý vụ việc, mà cần một hệ thống phòng ngừa đủ sớm, đủ sâu và đủ liên thông. Khi pháp nhân rỗng vẫn còn có thể biến thành công cụ kiếm tiền, cuộc chiến bảo vệ kỷ cương thị trường rõ ràng chưa thể dừng lại ở việc phát hiện hóa đơn sai, mà phải tiến tới chặn được hành vi sai ngay từ đầu.