Bài 2: Bẫy pháp lý không chỉ dành cho kẻ gian

Rủi ro đầu tiên với doanh nghiệp mua phải hóa đơn từ pháp nhân “ma” là rủi ro thuế. Khi cơ quan chức năng xác định bên bán không hoạt động thực tế, bỏ địa chỉ kinh doanh, không có hàng hóa, dịch vụ thật hoặc chỉ tồn tại trên giấy, toàn bộ hồ sơ hạch toán liên quan có thể bị soi lại. Khi đó, phần chi phí kê khai có nguy cơ bị loại, thuế GTGT đầu vào có thể không được khấu trừ, doanh nghiệp còn phải đối mặt với truy thu và xử phạt hành chính.

Khoản 1 Điều 3 Thông tư 204/2015/TT-BTC, rủi ro về thuế được định nghĩa như sau: Rủi ro về thuế là nguy cơ không tuân thủ chính sách pháp luật về thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác thuộc ngân sách Nhà nước của người nộp thuế. Rủi ro về thuế dẫn đến việc thất thu ngân sách Nhà nước trong quản lý thu thuế (Ảnh minh họa).

Từ quy định hiện hành, hành vi mua bán trái phép hóa đơn có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 203 Bộ luật Hình sự; với pháp nhân thương mại, mức phạt có thể lên tới 1 tỷ đồng và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.

Đáng chú ý, rủi ro không chỉ nằm ở bên cố tình gian lận. Nhiều doanh nghiệp làm ăn thật vẫn có thể “dính” nếu quá tin vào bề mặt hợp lệ của chứng từ. Một hóa đơn điện tử có mã, một tài khoản doanh nghiệp, một hợp đồng ký đủ chữ ký chưa đủ để chứng minh giao dịch an toàn. Điều mà cơ quan quản lý soi ngày càng kỹ hơn là bản chất giao dịch: có hàng hóa, có dịch vụ, có giao nhận, có thanh toán, có năng lực cung ứng thật hay không. Đây cũng là lý do ngành Thuế yêu cầu kiểm tra cả hợp đồng, chứng từ thanh toán, dòng tiền và thực tế hoạt động của doanh nghiệp thay vì chỉ dừng ở xem xét văn bản giải trình.

Vì sao doanh nghiệp thật dễ mắc bẫy? Một phần vì giao dịch điện tử tạo cảm giác nhanh, gọn và “đúng quy trình”. Phần khác vì không ít doanh nghiệp ưu tiên giá rẻ, tiến độ hoặc sự tiện lợi của khâu chứng từ hơn việc thẩm tra năng lực thực tế của đối tác. Trong khi đó, các đường dây mua bán hóa đơn lại ngày càng tinh vi. Công an Đà Nẵng cho biết các đối tượng đã dùng tài khoản cá nhân để hợp thức, luân chuyển dòng tiền theo giá trị hóa đơn, thậm chí chia nhỏ giá trị giao dịch để phục vụ mục đích che giấu. Cơ quan này đồng thời cảnh báo tình trạng doanh nghiệp, hộ kinh doanh mua bán trái phép hóa đơn GTGT và hóa đơn bán hàng trên địa bàn vẫn diễn ra phổ biến, với thủ đoạn ngày càng phức tạp.

Gian lận, giả mạo, chiếm đoạt hoặc sử dụng trái pháp luật tài khoản giao dịch điện tử, chứng thư điện tử, chứng thư chữ ký điện tử, chữ ký điện tử… là một trong những hành vi bị cấm trong giao dịch điện tử (Ảnh minh họa).

Ở góc độ môi trường kinh doanh, cái giá phải trả không chỉ là tiền phạt. Ông Nguyễn Văn Được cho rằng sự tồn tại của doanh nghiệp “ma” khiến cả cơ quan quản lý lẫn người nộp thuế phải tốn thêm thời gian, nguồn lực cho kiểm tra, xác minh, làm gia tăng chi phí tuân thủ và tâm lý lo ngại trong cộng đồng doanh nghiệp. Như vậy, doanh nghiệp làm ăn thật không chỉ chịu rủi ro khi vô tình giao dịch với đối tác rủi ro, mà còn chịu thêm chi phí hệ thống do những thủ đoạn gian lận tạo ra.

Từ góc nhìn quản lý, câu chuyện “doanh nghiệp ma” còn phơi bày ra khoảng trống lớn giữa đăng ký kinh doanh và giám sát sau đăng ký. Việc thành lập doanh nghiệp cần thông thoáng để hỗ trợ môi trường kinh doanh, nhưng nếu xác minh địa chỉ, người đại diện, hoạt động thực tế và dữ liệu giao dịch không theo kịp, pháp nhân có thể bị biến thành công cụ trục lợi.

Phó trưởng Thuế TP. Hồ Chí Minh Giang Văn Hiển nhấn mạnh phòng, chống gian lận hóa đơn không phải việc riêng của Cơ quan Thuế hay các lực lượng chức năng khác, mà cũng là trách nhiệm của cộng đồng doanh nghiệp. Nhận định này cho thấy bài toán không chỉ là “siết từ trên xuống”, mà còn là nâng sức đề kháng từ chính phía thị trường.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp thật cũng không thể chỉ chờ cơ quan quản lý siết. Tự phòng vệ phải trở thành một phần của quản trị doanh nghiệp. Trước khi nhận hóa đơn, doanh nghiệp cần kiểm tra tình trạng pháp lý, lịch sử hoạt động, địa chỉ kinh doanh, năng lực cung ứng của đối tác; phải lưu đầy đủ hợp đồng, biên bản giao nhận, nghiệm thu, chứng từ vận chuyển và thanh toán. Một hóa đơn chỉ an toàn khi đứng trên một giao dịch thật. Nếu bản chất giao dịch không rõ, hóa đơn càng đẹp càng có thể là chiếc bẫy đã được chuẩn bị kỹ lưỡng.

Nhưng ngay cả khi doanh nghiệp và cơ quan quản lý đều đã quen với hóa đơn điện tử, nguy cơ vẫn không tự biến mất. Trái lại, khi mọi giao dịch được số hóa, thủ đoạn cũng dịch chuyển từ mua bán giấy tờ sang thao túng dữ liệu. Và câu hỏi cần nhìn thẳng lúc này là: hóa đơn điện tử đang bị lợi dụng ra sao, và lỗ hổng kiểm soát thật sự nằm ở đâu?