Nếu ở bài trước, câu hỏi là vì sao châu Phi bắt đầu lọt tầm ngắm doanh nghiệp Việt, thì ở bài này câu hỏi cần đi thẳng hơn: có phải doanh nghiệp Việt nào cũng nên lao vào thị trường này? Câu trả lời là không. Châu Phi đang mở ra cơ hội rõ ràng, nhưng đây là cơ hội đòi hỏi nội lực thật chứ không dành cho tâm lý “đánh nhanh thắng nhanh”.
Điểm đầu tiên cần nhìn nhận là châu Phi không phải một thị trường đồng nhất. Đó là cả một châu lục với nhiều nền kinh tế, trình độ phát triển, thể chế và mức độ ổn định khác nhau. Có nơi tăng trưởng nhanh, có nơi nợ công rất lớn; có thị trường đông dân, có nơi sức mua còn yếu; có quốc gia đẩy mạnh cải cách, nhưng cũng có nơi môi trường đầu tư vẫn nhiều rủi ro. Chính sự phân mảnh này khiến doanh nghiệp không thể tiếp cận châu Phi như một khối thống nhất, mà buộc phải chọn thị trường rất kỹ.
 |
| Cảng container Durban, Nam Phi. Chi phí logistics và hạ tầng vẫn là bài toán lớn với nhiều doanh nghiệp khi mở rộng hoạt động tại châu Phi. |
Rủi ro thứ hai là áp lực tài chính và chi phí vốn. IMF cho biết triển vọng khu vực cận Sahara vẫn giữ được đà tăng trưởng, nhưng đi kèm với điều kiện vay mượn còn chặt, chi phí tài chính cao và nhiều điểm dễ tổn thương về tài khóa. Một số quốc gia châu Phi vẫn trong hoặc gần trạng thái căng thẳng nợ công. Với doanh nghiệp nước ngoài, điều đó đồng nghĩa môi trường kinh doanh có thể biến động nhanh, chi phí vốn cao hơn, rủi ro thanh khoản và thanh toán cũng không thể xem nhẹ.
Một điểm nghẽn khác là hạ tầng. Nhiều thị trường châu Phi còn thiếu điện, logistics đắt đỏ, giao thông kết nối yếu, chi phí vận chuyển cao và chuỗi cung ứng chưa liền mạch. Đây là lý do những doanh nghiệp chỉ mạnh ở khâu bán hàng nhưng yếu về tổ chức vận hành thường dễ hụt hơi. Trái lại, các doanh nghiệp có khả năng tự xây mạng lưới, làm hạ tầng, quản trị chuỗi cung ứng hoặc chấp nhận đầu tư ban đầu lớn sẽ có lợi thế hơn.
 |
| Hạ tầng giao thông và năng lượng tại một số khu vực châu Phi còn hạn chế, làm gia tăng chi phí vận hành và rủi ro đầu tư. |
Rủi ro tiếp theo là thể chế và thực thi. Ở nhiều nước, thay đổi chính sách, thủ tục hành chính, năng lực quản lý địa phương hay khả năng thực thi hợp đồng có thể tạo ra khác biệt rất lớn giữa tính toán trên giấy và hiệu quả thực tế. Với doanh nghiệp Việt, điều này đặt ra yêu cầu phải có đối tác địa phương đủ tin cậy, có năng lực pháp lý tốt và một chiến lược bám địa bàn lâu dài, thay vì chỉ dựa vào cảm hứng thị trường mới.
Nhìn từ những doanh nghiệp đã hiện diện, có thể thấy châu Phi phù hợp hơn với nhóm có sức bền và tầm nhìn dài. Viettel là ví dụ tiêu biểu. Thành quả dẫn đầu tại nhiều thị trường đầu tư nước ngoài và tỷ lệ hoàn vốn 91% không đến từ một thương vụ ngắn hạn, mà từ quá trình đầu tư lâu năm, chấp nhận chi phí hạ tầng lớn, bản địa hóa và bám thị trường bền bỉ. Đây là bài học quan trọng: ở châu Phi, lợi thế không chỉ đến từ tiền, mà đến từ khả năng chịu đựng chu kỳ đầu tư dài và vận hành thực chiến.
Ở chiều khác, việc Vingroup nghiên cứu đại đô thị và giao thông xanh tại Kinshasa cho thấy một mô hình tiếp cận mới: không đi bán một sản phẩm riêng lẻ, mà mang sang cả gói giải pháp. Điều này phù hợp hơn với thực tế của châu Phi, nơi nhiều nhu cầu phát triển vẫn đang ở giai đoạn nền móng. Nhưng chính vì vậy, sân chơi này sẽ ưu tiên doanh nghiệp đủ quy mô, đủ vốn và đủ năng lực phối hợp nhiều lĩnh vực cùng lúc.
Nói ngắn gọn, châu Phi không còn là vùng trắng trên bản đồ đầu tư của doanh nghiệp Việt. Nhưng đây cũng không phải thị trường dễ tính. Cơ hội là thật: dân số trẻ, dư địa tiêu dùng lớn, tài nguyên chiến lược, không gian hạ tầng rộng và một cấu trúc kinh tế còn nhiều khoảng trống. Song muốn biến cơ hội thành kết quả, doanh nghiệp Việt phải có ít nhất ba thứ: năng lực tài chính, khả năng quản trị rủi ro và sự kiên nhẫn để đi đường dài. Ai thiếu một trong ba yếu tố đó rất dễ biến “thị trường tiềm năng” thành “bài học đắt giá”.
 Bài 1: Vì sao châu Phi bắt đầu lọt tầm ngắm doanh nghiệp Việt? |
