VCCI kiến nghị gỡ rào cản cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo, đề xuất bỏ quy định dự trữ lưu thông bất hợp lý

VCCI kiến nghị gỡ rào cản cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo, đề xuất bỏ quy định dự trữ lưu thông bất hợp lý

Ngày 4/8/2026, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã có văn bản góp ý đối với Dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Nghị định về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo, trong đó tập trung vào các quy định liên quan đến cơ chế lựa chọn thương nhân tham gia xuất khẩu theo hợp đồng tập trung và tiêu chí đánh giá tín nhiệm doanh nghiệp.

Theo VCCI, quy định về chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch và thương nhân đầu mối luân phiên xuất khẩu gạo theo hợp đồng tập trung tại Điều 19 Dự thảo Nghị định cùng các Điều 3, 4, 6 và 8 của Dự thảo Thông tư đang tạo ra rào cản đáng kể đối với doanh nghiệp mới tham gia thị trường cũng như các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đáng chú ý, dự thảo sử dụng thành tích xuất khẩu trong hai năm gần nhất và điểm tín nhiệm - vốn cũng được xác lập trên cơ sở sản lượng xuất khẩu trước đó - làm tiêu chí chủ yếu để lựa chọn thương nhân đầu mối hoặc phân bổ chỉ tiêu ủy thác xuất khẩu.

Theo VCCI, cách tiếp cận này vô hình trung hình thành một "vòng tròn khép kín": doanh nghiệp muốn được phân bổ chỉ tiêu xuất khẩu lớn phải có thành tích xuất khẩu, nhưng để có thành tích tại các thị trường giao dịch tập trung theo bản ghi nhớ hoặc thỏa thuận thương mại, doanh nghiệp lại phải được chỉ định làm đầu mối từ trước.

Hệ quả là các doanh nghiệp mới, dù đáp ứng đầy đủ điều kiện kinh doanh, có chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm hiệu quả, vẫn khó có cơ hội tiếp cận thị trường, trong khi lợi thế tiếp tục tập trung vào một nhóm doanh nghiệp đã có "lịch sử" xuất khẩu.

Cần minh bạch hóa quy trình lựa chọn thương nhân

Ngoài việc tạo rào cản cạnh tranh, VCCI cho rằng dự thảo còn thiếu các tiêu chí rõ ràng trong quy trình chỉ định thương nhân, làm gia tăng nguy cơ phát sinh cơ chế "xin - cho".

Cụ thể, dự thảo chưa quy định rõ căn cứ để xác định trường hợp chỉ định một thương nhân duy nhất hay nhiều thương nhân tham gia theo cơ chế luân phiên; chưa có nguyên tắc xác định thứ tự luân phiên giữa các doanh nghiệp; đồng thời cũng chưa quy định tiêu chí cụ thể để lựa chọn thương nhân thay thế trong trường hợp các đầu mối được chỉ định từ chối giao dịch.

Đối với quy định phân bổ một phần sản lượng hợp đồng tập trung cho các thương nhân không trực tiếp ký kết hợp đồng, dự thảo cũng chưa làm rõ phương thức phân chia, chia đều hay theo xếp hạng tín nhiệm.

"Quy trình chỉ định thương nhân tham gia hoạt động xuất khẩu theo hợp đồng tập trung hiện còn thiếu minh bạch, trao quyền quyết định khá lớn cho cơ quan có thẩm quyền và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh cơ chế xin - cho", VCCI nhận định.

Để khắc phục những bất cập này, VCCI đề xuất bổ sung cơ chế hạn ngạch linh hoạt tại Điều 8 của Dự thảo Thông tư. Theo đó, nên dành khoảng 10-15% tổng sản lượng trong các hợp đồng tập trung để tổ chức đấu thầu công khai hoặc phân bổ riêng cho nhóm doanh nghiệp mới, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã xây dựng được chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm thực chất.

Đồng thời, cơ quan soạn thảo cần cụ thể hóa các tiêu chí định lượng trong việc chỉ định thương nhân đầu mối, nguyên tắc xếp hạng luân phiên, tiêu chí lựa chọn doanh nghiệp thay thế cũng như công thức phân bổ sản lượng giữa các doanh nghiệp tham gia.

Kiến nghị bỏ tiêu chí dự trữ lưu thông khỏi thang điểm tín nhiệm

Một nội dung khác được VCCI đặc biệt lưu ý là quy định về dự trữ lưu thông.

Theo khoản 2 Điều 16 của Dự thảo Thông tư, doanh nghiệp duy trì mức dự trữ lưu thông trên 25% sản lượng xuất khẩu của 6 tháng trước sẽ được chấm tối đa 40/100 điểm tín nhiệm. Trong khi đó, Điều 12 của Dự thảo Nghị định chỉ yêu cầu mức dự trữ tối thiểu là 5%.

VCCI cho rằng việc lấy mức dự trữ vượt xa quy định bắt buộc làm tiêu chí chấm điểm là chưa hợp lý và có thể tạo thêm gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp.

Theo phân tích của VCCI, việc duy trì lượng tồn kho lớn trong thời gian dài sẽ làm tăng chi phí kho bãi, bảo quản, đồng thời khiến doanh nghiệp bị "chôn vốn", ảnh hưởng đến dòng tiền. Trong trường hợp không được phân bổ chỉ tiêu xuất khẩu tương ứng, doanh nghiệp còn đối mặt với nguy cơ tồn kho kéo dài và gia tăng rủi ro kinh doanh.

Bên cạnh đó, VCCI nhận định lúa gạo được lưu giữ tại kho của nông dân hay doanh nghiệp đều là nguồn dự trữ của nền kinh tế và đã được các cơ quan quản lý theo dõi thông qua hệ thống báo cáo. Vì vậy, việc buộc thương nhân phải tích trữ lượng lớn hàng hóa tại kho riêng không làm tăng hiệu quả quản lý mà chỉ phát sinh thêm chi phí logistics và bảo quản, qua đó ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Từ những phân tích trên, VCCI kiến nghị cơ quan soạn thảo loại bỏ tiêu chí dự trữ lưu thông khỏi hệ thống đánh giá tín nhiệm thương nhân. Thay vào đó, cần ưu tiên đánh giá tiêu chí xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm theo quy định tại khoản 1 Điều 14 của Dự thảo Nghị định, bởi đây là giải pháp bền vững giúp bảo đảm nguồn cung, nâng cao chất lượng hạt gạo và tăng năng lực cạnh tranh cho ngành hàng xuất khẩu.