Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng mục tiêu thu hút từ 300-500 doanh nghiệp tham gia thị trường và đạt tỷ lệ 20-30% doanh nghiệp lớn sử dụng công cụ phái sinh vào năm 2030 là khá tham vọng, cần được rà soát kỹ về tính khả thi.
Theo VCCI, tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam sử dụng công cụ phái sinh chuẩn hóa hiện vẫn ở mức thấp. Nguyên nhân không chỉ đến từ chi phí ký quỹ cao, chuẩn mực kế toán chưa đầy đủ hay rủi ro tỷ giá khi giao dịch trên các sở quốc tế, mà còn xuất phát từ tâm lý e ngại sau những vụ thua lỗ lớn của một số doanh nghiệp trong quá khứ.
 |
Từ thực tế này, VCCI đề nghị cơ quan soạn thảo thực hiện khảo sát thực địa với tối thiểu 200 doanh nghiệp thuộc các ngành hàng chủ lực để xây dựng các chỉ tiêu phù hợp hơn với nhu cầu thị trường. Đồng thời, cần thiết lập lộ trình theo từng năm thay vì chỉ đặt mục tiêu ở thời điểm cuối kỳ.
Một nội dung khác được cộng đồng doanh nghiệp và ngân hàng quan tâm là vai trò của các ngân hàng thương mại trong cấu trúc thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh mới.
Hiện có khoảng 10-12 ngân hàng thương mại đang cung cấp các sản phẩm phái sinh giá hàng hóa cho doanh nghiệp, đóng vai trò là kênh kết nối chủ yếu với thị trường quốc tế. Tuy nhiên, theo VCCI, Dự thảo vẫn chưa làm rõ mối quan hệ giữa giao dịch qua ngân hàng theo cơ chế OTC và giao dịch tập trung qua sở giao dịch hàng hóa.
Các tổ chức tín dụng băn khoăn liệu các sản phẩm phái sinh hiện hữu có bắt buộc phải chuyển sang giao dịch tập trung hay không, có phải thực hiện cơ chế báo cáo và thanh toán bù trừ tập trung hay không, cũng như cơ quan nào sẽ đóng vai trò giám sát chính.
VCCI đề nghị Dự thảo cần bổ sung riêng một phần để làm rõ kiến trúc tổng thể của thị trường, tránh phát sinh xung đột pháp lý trong quá trình triển khai.
Đối với doanh nghiệp Nhà nước, VCCI nhận định đây là “điểm nghẽn lớn” của thị trường phái sinh hàng hóa hiện nay.
Theo cơ quan này, các tập đoàn hoạt động trong lĩnh vực năng lượng, xăng dầu, điện lực hay than đều có nhu cầu phòng vệ giá rất lớn nhằm giảm thiểu rủi ro biến động thị trường. Tuy nhiên, việc tham gia vẫn gặp nhiều rào cản do chịu áp lực về bảo toàn vốn Nhà nước và lo ngại bị xem là đầu cơ nếu phát sinh thua lỗ trên từng giao dịch riêng lẻ.
VCCI kiến nghị Bộ Tài chính cần sớm ban hành hướng dẫn cụ thể nhằm phân biệt rõ giao dịch phòng vệ rủi ro với hoạt động đầu cơ; đồng thời xây dựng phương pháp đánh giá hiệu quả chương trình phòng vệ trên cơ sở tổng thể thay vì chỉ nhìn vào từng hợp đồng đơn lẻ.
Đáng chú ý, VCCI đề xuất bổ sung cơ chế miễn trừ trách nhiệm cá nhân đối với lãnh đạo doanh nghiệp Nhà nước nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình quản trị rủi ro được phê duyệt. Song song với đó là cơ chế kiểm toán nội bộ chuyên biệt cho hoạt động giao dịch phái sinh.
Theo VCCI, nếu không tháo gỡ được nút thắt về trách nhiệm và cơ chế quản trị, nhóm doanh nghiệp có nhu cầu phòng vệ giá lớn nhất thị trường sẽ tiếp tục đứng ngoài cuộc chơi.
Ngoài ra, VCCI cũng lưu ý khó khăn lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa là chi phí ký quỹ ban đầu và ký quỹ duy trì khi thị trường biến động mạnh.
Trong khi các tập đoàn lớn có thể bố trí hàng chục đến hàng trăm tỷ đồng cho hoạt động ký quỹ, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa – vốn chiếm hơn 95% tổng số doanh nghiệp Việt Nam – lại không đủ nguồn lực tài chính để duy trì vị thế giao dịch dài hạn.
Để mở rộng khả năng tiếp cận thị trường, VCCI đề xuất nghiên cứu chấp nhận các loại tài sản bảo đảm phi tiền mặt như thư bảo lãnh ngân hàng, chứng từ kho hàng hoặc trái phiếu Chính phủ trong cơ chế ký quỹ. Đồng thời, cần phát triển mô hình ủy thác giao dịch thông qua hợp tác xã, hiệp hội ngành hàng và thiết kế các hợp đồng quy mô nhỏ phù hợp với doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Đối với nhà đầu tư nước ngoài, VCCI cho rằng Dự thảo hiện chưa làm rõ các vấn đề liên quan đến chuyển đổi ngoại tệ, ký quỹ bằng ngoại tệ, chuyển lợi nhuận ra nước ngoài hay cơ chế quản lý ngoại hối.
Cơ quan này kiến nghị xây dựng riêng một khung pháp lý cho nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời tận dụng cơ chế Trung tâm tài chính quốc tế để thí điểm các chính sách cởi mở hơn trước khi nhân rộng trên toàn thị trường.
Bên cạnh đó, VCCI cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế công nhận lẫn nhau với các trung tâm tài chính lớn như Singapore, Hong Kong (Trung Quốc) và London nhằm tạo thuận lợi cho nhà đầu tư quốc tế tham gia thị trường Việt Nam mà không phải thực hiện thủ tục đăng ký kép.
