VASEP: Trong khó khăn, ngành thủy sản Việt Nam vẫn có cơ hội chiến lược

Theo VASEP, Liên minh châu Âu (EU) đã có động thái nới lỏng một số rào cản kỹ thuật với thủy sản Việt Nam, tạo điều kiện để tôm và cá tra có thể tăng trưởng trở lại. Bên cạnh đó, việc Anh gia nhập Hiệp định Đối tác toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) giúp mở rộng kênh thương mại, đa dạng hóa thị trường và mang lại cơ hội cho sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao. Thị trường Trung Quốc cũng tiếp tục duy trì nhu cầu lớn đối với thủy sản tươi sống và cao cấp phục vụ khối nhà hàng – khách sạn (HORECA) trong những tháng cuối năm.

Dù vậy, VASEP dự báo xuất khẩu thủy sản quý IV/2025 sẽ giảm mạnh, chỉ đạt khoảng 2,19 tỷ USD – thấp hơn hơn 22% so với cùng kỳ năm 2024. Nguyên nhân chủ yếu là do thuế đối ứng 20% và nguy cơ bị áp thuế chống bán phá giá cao đối với tôm vào Hoa Kỳ. Các mặt hàng chủ lực như tôm và cá tra dự kiến giảm tốc, trong khi cá ngừ, mực và bạch tuộc tiếp tục sụt giảm sâu do ảnh hưởng của thẻ vàng IUU và lo ngại quy định mới từ Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển (MMPA) sẽ có hiệu lực từ đầu năm 2026.

VASEP: Trong khó khăn, ngành thủy sản Việt Nam vẫn có cơ hội chiến lược

Tuy nhiên, nhờ nhu cầu ổn định từ EU và Trung Quốc, kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả năm 2025 dự kiến đạt khoảng 10,5 tỷ USD, tăng 5% so với năm 2024. Sang quý I/2026, xuất khẩu nhiều khả năng vẫn giảm do tác động dây chuyền của chính sách thuế và MMPA, song triển vọng phục hồi từ quý II/2026 trở đi sẽ phụ thuộc vào khả năng tháo gỡ các rào cản thương mại, xử lý thẻ vàng IUU, cũng như đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường và phát triển sản phẩm chế biến sâu.

Thị trường thủy sản thế giới trong giai đoạn “hỗn loạn”

VASEP nhận định, thị trường thủy sản toàn cầu, đặc biệt là tại Hoa Kỳ, đang ở trạng thái “hỗn loạn” kể từ khi nước này khởi động cuộc chiến thương mại với nhiều quốc gia vào tháng 4/2025. Mức thuế khởi điểm 10% đã nhanh chóng tăng lên 50% đối với nhiều mặt hàng, trong đó thủy sản Trung Quốc chịu mức thuế gộp tới 170%.

Chỉ trong 7 tháng đầu năm 2025, các nhà nhập khẩu Mỹ đã nộp tới 797 triệu USD tiền thuế thủy sản, tăng gần bốn lần so với cùng kỳ năm trước, làm đảo lộn chuỗi cung ứng toàn cầu. Thị trường tôm thế giới hiện bị chi phối mạnh bởi các loại thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp. Ấn Độ, nhà cung cấp lớn nhất, chịu mức thuế gộp gần 60%, trong khi Ecuador lại mở rộng thị phần tại Mỹ nhờ lợi thế địa lý, chiếm 27% thị phần vào năm 2024. Indonesia chịu thiệt hại kép do thuế cao và cảnh báo từ Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vì phát hiện chất phóng xạ cesium trong sản phẩm, khiến chuỗi cung ứng tôm bị đứt gãy.

Đối với cá hồi, thay vì chỉ tăng giá, thị trường đã tái cấu trúc luồng thương mại. Chile – nhà cung cấp chính cho Mỹ – đang chuyển hướng xuất khẩu sang Brazil và Trung Quốc, trong khi Na Uy biến động mạnh về giá do ảnh hưởng thuế và nhu cầu gia tăng từ Trung Quốc. Canada gặp khó vì thiệt hại sinh học và nguy cơ bị áp thuế mới, dù từng được bảo hộ theo Hiệp định USMCA.

Cá rô phi của Trung Quốc chịu mức thuế 55% và có thể tăng lên hơn 100% nếu thỏa thuận thương mại Mỹ - Trung hết hiệu lực vào tháng 11/2025. Thị trường cá thịt trắng cũng tăng giá do hạn ngạch đánh bắt bị siết chặt và lệnh cấm nhập khẩu sản phẩm có nguồn gốc từ Nga. Cá tuyết đông lạnh từ Iceland đang đạt mức giá kỷ lục, trong khi cá tuyết chấm đen – sử dụng nguyên liệu từ Nga, chế biến tại Trung Quốc – bị đe dọa bởi việc hết thời gian miễn thuế và tác động của MMPA từ năm 2026.

Trước bức tranh nhiều biến động, các chuyên gia nhận định giai đoạn 2025–2026 sẽ là bước ngoặt quan trọng của ngành thủy sản Việt Nam. Chiến lược cạnh tranh bằng giá rẻ đang mất dần hiệu quả trong bối cảnh thuế quan leo thang, yêu cầu minh bạch nguồn gốc và chứng nhận bền vững ngày càng khắt khe.

VASEP khuyến nghị doanh nghiệp chuyển hướng sang phát triển sản phẩm chế biến sâu, gia tăng giá trị, tận dụng cơ hội từ các hiệp định thương mại như CPTPP mở rộng và các thị trường tiềm năng đang có nhu cầu ổn định như EU, Trung Quốc và khu vực Trung Đông.