Vấn nạn lừa đảo qua mạng, trách nhiệm của định chế tài chính đến đâu?

Giá trị giao dịch qua điện thoại di động và ví điện tử tại Việt Nam tăng nhanh, bình quân trên 25%/năm. Tuy nhiên, tội phạm lừa đảo qua mạng cũng ngày càng tăng khi đã có gần 1.500 vụ việc lừa đảo, gây thiệt hại gần 1.700 tỷ đồng trong 8 tháng đầu năm 2025.

Giao dịch ngân hàng qua điện thoại tăng nhanh

Đến nay, tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản thanh toán tại ngân hàng đạt 86,9%, tăng đáng kể so với mức 68,4% năm 2020. Giá trị giao dịch qua điện thoại di động và ví điện tử tại Việt Nam tăng bình quân trên 25% mỗi năm.

Thông tin được ông Phạm Thanh Hà - Phó thống đốc Ngân hàng Nhà nước - nêu tại hội thảo "Thúc đẩy công nghệ số - Mở rộng tiếp cận tài chính" do IFC thuộc World Bank Group, tổ chức sáng 30/10/2025.

Theo ông Hà, thời gian qua, chỉ tiêu về tốc độ tăng trưởng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đạt và vượt mục tiêu đề ra, với giá trị giao dịch qua điện thoại di động và ví điện tử tăng bình quân trên 25% mỗi năm.

Còn theo ông Chu Khánh Lân - Vụ Dự báo, thống kê - Ổn định tiền tệ, tài chính thuộc Ngân hàng Nhà nước - tốc độ tăng trưởng thanh toán không dùng tiền mặt chung đạt bình quân hàng năm là 62%.

Cùng với đó, hệ sinh thái Fintech với hơn 150 doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực, như: thanh toán, cho vay ngang hàng, quản lý tài sản và dữ liệu tài chính… góp phần tích cực thúc đẩy, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho người dân.

Nhận định về tài chính số, ông Phạm Xuân Hòe - nguyên Phó vụ trưởng Vụ Chính sách tiền tệ Ngân hàng Nhà nước, nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược ngân hàng - cho biết hiện nay ngân hàng là một trong những ngành đi đầu về số hóa hoạt động, nhằm mang lại những trải nghiệm về sản phẩm, dịch vụ tốt nhất cho người dùng, cũng như gia tăng thu nhập từ dịch vụ ngân hàng số hoặc tài chính số…

Với Quyết định 149 của Chính phủ về Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia, đã có tác động tích cực khi gần 87% người dân Việt Nam có tài khoản ngân hàng, 33% dân số có tiết kiệm tại ngân hàng.

“Với người dân cơ hội mở ra nhiều khi có thể tiếp cận sản phẩm, dịch vụ tài chính nhanh hơn”, ông Hòe nhận định.

Năm 2024, lừa đảo qua mạng gần 19.000 tỷ đồng

Đến nay, Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định 94/2025 về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng (sandbox), cho vay ngang hàng (P2P)… Hay Bộ Công an xây dựng ứng dụng VNeID về kết nối dữ liệu, định danh điện tử… tạo hành lang pháp lý cho tài chính số phát triển.

Tuy nhiên, theo ông Chu Khánh Lân - Vụ phó, Vụ Dự báo, Thống kê - Ổn định tiền tệ, tài chính, Ngân hàng Nhà nước - bên cạnh mặt tích cực, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ số cũng kéo theo rủi ro mới, đặc biệt là rủi ro liên quan đến chia sẻ dữ liệu.

“Bài toán đặt ra là phải thực hiện đồng thời 02 mục tiêu: phát triển hệ sinh thái tài chính số và tài chính toàn diện, nhưng vẫn bảo vệ đầy đủ quyền lợi của người tiêu dùng và chủ sở hữu dữ liệu”, ông Lân nêu quan điểm.

​Theo Bộ Công an, tội phạm lừa đảo chiếm đến hơn 50% trong tổng số tội phạm hình sự. Riêng đối tượng lừa đảo trên không gian mạng chiếm gần 60%, gây thiệt hại lớn về tài sản của người dân. Ước tính năm 2024 thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam là gần 19.000 tỷ đồng. Trong 8 tháng đầu năm 2025 đã phát hiện gần 1.500 vụ việc lừa đảo qua mạng, gây thiệt hại gần 1.700 tỉ đồng.

Còn theo ông Phạm Xuân Hòe, mặt trái của tài chính số là lừa đảo, rửa tiền, tài trợ khủng bố thông qua tài chính số cũng sẽ rất phát triển và khó kiểm soát.

Ông Phạm Xuân Hòe - nguyên Phó vụ trưởng Vụ Chính sách tiền tệ Ngân hàng Nhà nước, nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược ngân hàng - cho rằng khi rủi ro xảy ra thì trách nhiệm các bên thế nào?

Vấn đề khi rủi ro xảy ra thì trách nhiệm các bên thế nào? Ông Hòe cho rằng cần phải định rõ nguyên nhân.

Thứ nhất, người dân bị lừa đảo trên mạng thì trách nhiệm của các định chế tài chính liên quan như thế nào?

Nếu công nghệ của định chế tài chính bị tấn công thì ngoài câu chuyện cơ sở dữ liệu dự phòng, bức tường lửa… cần phải có bài toán rõ ràng, minh bạch.

“Mất tiền trong tài khoản của người dân mà lỗi không đến từ chủ tài khoản, ngay lập tức định chế tài chính hay ngân hàng phải đền bù tiền cho họ. Vì phần mềm của đơn vị đó có vấn đề mới bị tấn công”, ông Hòe phân tích.

Cần phải học hỏi Singapore khi cơ quan tiền tệ của quốc gia này đã tách riêng biệt giữa rủi ro IT với rủi ro vận hành. Singapore yêu cầu các định chế tài chính quản trị rủi ro IT rất cao. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng nên tách riêng rủi ro IT ra. Yêu cầu về vốn đối với rủi ro IT phải lớn hơn nữa.

Trong Hiệp ước vốn Basel 2, 3 của Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (BCBS) đã quy định, định chế tài chính phải có vốn để bù đắp các rủi ro trong vận hành, trong đó có rủi ro về IT. Theo đó, Việt Nam cần tiến tới có một khung pháp lý quy định nếu mất tiền trong tài khoản mà lỗi không do người dùng thì được đền bù tiền ngay lập tức.

Thứ hai, rủi ro về lọt, lộ thông tin. Việt Nam đã có luật bảo về về dữ liệu cá nhân. Nhưng truy vết, quy trách nhiệm để lọt lộ thông tin như thế nào? Các lãnh đạo cơ quan chức năng cần phải loại bỏ tư duy về quản lý chỉ có vĩ mô, mà cần phải có tư duy đảm bảo an toàn dữ liệu cho người dân trong thời công nghệ số bùng nổ.

Vì thời gian qua, Trung tâm thông tin tín dụng quốc gia (CIC), VietnamAirlines đã bị hacker tấn công mạng và bị lộ thông tin… trách nhiệm pháp lý đối với tổ chức không may bị tin tặc tấn công như thế nào?

Về chia sẻ thông tin tránh lọt, lộ thì chuẩn mực cho các app, phần mềm chia sẻ (Open AI)… hay sự chia sẻ thông tin giữa các định chế tài chính với fintech nếu bị hacker tấn công thì trách nhiệm giữa các bên ra sao? Cần có chuẩn để bảo vệ thông tin cá nhân cho người dân, thực hiện an toàn giao dịch trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, ông Hòe cho rằng cần phải đẩy mạnh chiến lược quốc gia về giáo dục tài chính và thực hiện ngay từ cấp phổ thông, để giúp các em học sinh được làm quen, hiểu biết về tài chính từ nhỏ, giúp tránh nhiều rủi ro về tài chính khi trưởng thành. Việc này Việt Nam chưa làm.

Về phía cơ quan quản lý, ông Lân cho biết thêm, để thúc đẩy tài chính toàn diện, cần có sự phối hợp của tất cả các bên. Bên cạnh vai trò quản lý của Nhà nước, người tiêu dùng cũng phải nâng cao hiểu biết tài chính, tăng khả năng nhận diện và phòng ngừa rủi ro.

“Các tổ chức cung ứng dịch vụ tài chính ngân hàng cũng phải tự nâng cao năng lực. Đặc biệt là năng lực bảo vệ trước rủi ro phát sinh trong chuyển đổi số, nhằm giữ chân khách hàng và bảo vệ chính mình", ông Lân nói.