Tội phạm quan trắc môi trường đã "qua mặt mắt thần" như thế nào?

Điều khiến vụ án này gây chấn động không nằm ở riêng con số 74 bị can, mà ở quy mô can thiệp đã chạm vào lõi của hệ thống giám sát môi trường quốc gia. Theo thông tin từ Bộ Công an, các bị can thuộc 59 doanh nghiệp xả thải, đơn vị lắp đặt thiết bị quan trắc và cả một số cá nhân trong cơ quan quản lý nhà nước về môi trường. Trong hơn 300 trạm quan trắc bị khám xét, lực lượng chức năng xác định 168/306 trạm có sự can thiệp, chỉnh sửa dữ liệu, tức hơn một nửa số trạm được kiểm tra đã có dấu hiệu bị “bẻ” số liệu.

Bị can Nguyễn Hoài Thi - Giám đốc Công ty Kỹ thuật môi trường Việt An (trái) và Lê Việt Cường - Phó Tổng giám đốc Công ty Nhiệt điện Quảng Ninh.

Nói cách khác, đây không còn là sai phạm đơn lẻ ở một nhà máy hay một địa phương. Nó cho thấy một lỗ hổng có tính hệ thống: những thiết bị vốn được niêm phong, có camera giám sát riêng và truyền dữ liệu về cơ quan quản lý vẫn có thể bị vô hiệu hóa. Chỉ số môi trường khi rời trạm đo không còn là sự thật nguyên gốc, mà có thể đã bị chỉnh từ “vượt ngưỡng” thành “trong ngưỡng cho phép” trước khi đến màn hình giám sát của nhà chức trách. Chính báo cáo của các cơ quan tố tụng cũng cho thấy đây không chỉ là gian lận kỹ thuật, mà là chuỗi hành vi có tổ chức, kéo dài và diễn ra trên diện rộng.

Hai thủ đoạn chính đã được cơ quan điều tra làm rõ. Một là can thiệp từ xa bằng phần mềm qua kết nối Internet, tức sửa dữ liệu ngay trên đường truyền hoặc trong hệ thống xử lý dữ liệu. Hai là can thiệp trực tiếp bằng cách tác động vật lý, thủ công vào hệ thống hút mẫu, thiết bị phân tích tại trạm quan trắc. Nếu nhìn đúng bản chất, đây là việc biến một hệ thống đo đạc khách quan thành công cụ “trình diễn” dữ liệu sạch. Máy vẫn chạy, dữ liệu vẫn lên, màn hình vẫn hiện thông số an toàn, nhưng môi trường thực tế có thể là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Vì sao doanh nghiệp phải làm vậy? Câu trả lời nằm ở chi phí. Khi chỉ số ô nhiễm vượt ngưỡng, nhà máy có thể bị buộc dừng hoạt động, xử lý vi phạm, bị phạt tiền, phải đầu tư lại hệ thống xử lý hoặc gánh thêm chi phí môi trường.

Với những cơ sở phát sinh khí thải, nước thải lớn như nhiệt điện, thép, nhôm hay các cơ sở công nghiệp nặng, việc duy trì sản xuất liên tục là áp lực rất lớn. Trong bối cảnh đó, chỉnh số liệu để “qua cửa” giám sát trở thành một lối đi sai trái nhưng rẻ hơn nhiều so với xử lý ô nhiễm thật. Chính điểm này khiến vụ án không chỉ là chuyện làm giả dữ liệu, mà là câu chuyện đổi sức khỏe cộng đồng lấy lợi ích vận hành. Đây cũng là lý do đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa gọi tên là hành vi “nguy hiểm, phi đạo lý”, bởi tác động của nó không dừng ở vi phạm hành chính mà có thể chạm tới sức khỏe, thậm chí sinh mạng con người.

Dữ liệu quan trắc như “hệ thần kinh” của hệ thống quản lý môi trường. Khi “hệ thần kinh” ấy bị bóp méo, toàn bộ quá trình ra quyết định sẽ bị dẫn dắt bởi thông số sai lệch.

Nhưng nếu chỉ có doanh nghiệp xả thải thì chưa đủ để tạo ra một mạng lưới gian dối lớn như vậy. Hồ sơ điều tra cho thấy nhiều doanh nghiệp lắp đặt và vận hành hệ thống quan trắc cũng bị nêu tên, như Deahan, Seiki, Việt An, Minh Thành Group. Nghĩa là khâu vốn phải đóng vai trò kỹ thuật, bảo đảm hệ thống hoạt động trung thực, lại bị nghi trở thành mắt xích giúp “mắt thần” nói dối. Khi đơn vị xả thải, đơn vị công nghệ và người có quyền kiểm soát cùng lệch chuẩn, dữ liệu quan trắc không còn là công cụ quản lý nữa, mà thành một lớp sơn phủ lên ô nhiễm.

Đáng lo hơn, vụ án còn mở ra một tầng sai phạm khác: quan trắc môi trường không chỉ bị bẻ cong trong khâu vận hành, mà còn bị nghi trục lợi ngay từ khâu đầu tư, đấu thầu và quản lý dự án. Theo cơ quan điều tra, 74 bị can bị khởi tố về 10 tội danh, từ xâm nhập trái phép mạng máy tính, làm giả tài liệu, vi phạm đấu thầu, đưa - nhận hối lộ, giả mạo trong công tác, trốn thuế, vi phạm kế toán đến lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Danh mục tội danh dày như vậy cho thấy bản chất vụ việc không dừng ở “sửa số”, mà là một chuỗi lợi ích chồng lấn từ mua sắm thiết bị, lắp đặt hệ thống, nghiệm thu, vận hành đến che giấu vi phạm.

Chi tiết gây sốc nhất là cáo buộc sau khi trúng các gói thầu liên quan trạm quan trắc, một số doanh nghiệp đã chi gần 35 tỷ đồng cho cựu Cục trưởng Cục Môi trường Hoàng Văn Thức và cấp dưới. Nếu cáo buộc này được chứng minh đầy đủ trước tòa, đó sẽ là bức tranh rất đáng sợ: ngân sách chi để dựng “mắt thần”, nhưng một phần tiền lại bị rút ngược để bôi trơn cho chính hệ thống có nhiệm vụ kiểm soát ô nhiễm.

Ở góc độ quản lý nhà nước, phát biểu của Phó Cục trưởng Cục Môi trường Nguyễn Xuân Hải là một chi tiết rất đáng chú ý. Ông khẳng định việc can thiệp, làm sai lệch dữ liệu quan trắc là hành vi vi phạm pháp luật và “trước hết thuộc trách nhiệm của tổ chức vận hành hệ thống”. Theo ông Hải, đây là vụ việc “rất nghiêm trọng”, cho thấy nguy cơ bị can thiệp vào dữ liệu trong các khâu vận hành, truyền nhận của trạm quan trắc; đồng thời phản ánh thực tế ở một số nơi công tác giám sát chưa bao quát đầy đủ toàn bộ các khâu. Vấn đề không phải pháp luật trống, mà là khâu thực thi, hậu kiểm và kiểm soát kỹ thuật đã không theo kịp thực tiễn.

Một trạm quan trắc bị “làm đẹp” số liệu đồng nghĩa với việc cơ quan quản lý có thể không kịp phát hiện nguồn xả thải nguy hiểm; người dân sống quanh khu công nghiệp có thể tiếp tục hít, tiếp xúc, sử dụng nguồn nước trong khi tin rằng mọi thứ đang ở mức an toàn.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các địa phương khẩn trương rà soát, kiểm tra hệ thống quan trắc nước thải, khí thải tự động, liên tục; nhấn mạnh nếu phát hiện hành vi cố ý gian lận, làm sai lệch dữ liệu thì phải xử lý nghiêm, chuyển hồ sơ sang Cơ quan Công an nếu có dấu hiệu tội phạm. Đây có thể xem là quan điểm chỉ đạo ở tầm quản lý Trung ương lúc này: không xem vụ việc là sai phạm kỹ thuật cục bộ, mà là một dạng xâm phạm trực tiếp vào công cụ giám sát môi trường của Nhà nước, cần bị xử lý như hành vi phá vỡ kỷ cương quản lý.

Ở phía nghị trường, đại biểu Phạm Văn Hòa cho rằng kết quả điều tra bước đầu cho thấy đã có sự câu kết, móc ngoặc không chỉ của doanh nghiệp mà còn của cán bộ, quản lý trong đơn vị quản lý nhà nước. Nhận định này làm rõ thêm bản chất nghiêm trọng của vụ án: nó không phải một cú “lách” của doanh nghiệp đơn độc, mà là nguy cơ liên kết lợi ích giữa nơi xả thải, nơi vận hành hệ thống và nơi có trách nhiệm kiểm soát. Một khi mối nối ấy hình thành, “bức tranh môi trường giả tạo” không chỉ đánh lừa cơ quan chức năng mà còn tước đi quyền được biết sự thật của người dân.

TS Tô Văn Trường - nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam, cho rằng việc hơn 50% số trạm quan trắc bị can thiệp cho thấy đây không còn là hiện tượng cá biệt. Ông ví dữ liệu quan trắc như “hệ thần kinh” của hệ thống quản lý môi trường. Khi “hệ thần kinh” ấy bị bóp méo, toàn bộ quá trình ra quyết định sẽ bị dẫn dắt bởi thông số sai lệch. Ông Trường nhấn mạnh, vấn đề không hẳn nằm ở việc thiếu quy định hay thiếu công nghệ, mà ở chỗ còn thiếu một cơ chế giám sát độc lập, kiểm tra chéo và một bộ máy đủ năng lực, đủ liêm chính để bảo vệ tính trung thực của dữ liệu.

Tiến sĩ - Luật sư Đặng Văn Cường cũng đưa ra một nhận định có sức nặng: vụ việc này không chỉ là vi phạm đơn lẻ của một số cá nhân, tổ chức, mà bộc lộ “những lỗ hổng mang tính hệ thống trong quy trình kiểm định, niêm phong và truyền nhận dữ liệu”. Ông cho rằng cơ chế hiện hành đang tiềm ẩn nghịch lý “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, khi doanh nghiệp vừa là chủ thể có nghĩa vụ lắp đặt hệ thống quan trắc, vừa được quyền lựa chọn và chi trả cho đơn vị vận hành. Trong điều kiện thiếu kiểm soát độc lập đủ mạnh, xung đột lợi ích này rất dễ bị biến thành động cơ che giấu số liệu thật.

Đây cũng là chỗ cần gọi đúng tên vấn đề: nếu dữ liệu quan trắc chủ yếu nằm trong “vùng kiểm soát” của một số chủ thể nhất định mà chưa có đủ lớp giám sát bên thứ ba, nguy cơ bị thao túng là rất lớn. Khi đó, hệ thống được dựng lên để chống ô nhiễm lại có thể bị biến thành tấm bình phong công nghệ cho ô nhiễm. Điều người dân nhìn thấy là một chỉ số “đạt chuẩn”; điều họ không nhìn thấy là việc hành vi xả thải vượt chuẩn đã bị “vô hình hóa” ngay từ tầng dữ liệu.

Hệ quả của việc ấy không hề trừu tượng. Một trạm quan trắc bị “làm đẹp” số liệu đồng nghĩa với việc cơ quan quản lý có thể không kịp phát hiện nguồn xả thải nguy hiểm; người dân sống quanh khu công nghiệp có thể tiếp tục hít, tiếp xúc, sử dụng nguồn nước trong khi tin rằng mọi thứ đang ở mức an toàn. Dữ liệu giả cũng khiến chính sách sai: nơi cần thanh tra thì không bị thanh tra, nơi cần siết thì lại được xem là ổn định. Số liệu bị làm giả không chỉ che giấu vi phạm hiện tại mà còn phá hỏng năng lực phòng ngừa rủi ro trong tương lai. Chính vì vậy, nhiều chuyên gia nêu ý kiến đề nghị phải công khai dữ liệu theo thời gian thực và mở rộng giám sát xã hội, thay vì để toàn bộ dòng dữ liệu nằm trong một vòng khép kín.

Sau khi vụ án bị phanh phui, điều cần làm không dừng ở xử lý 74 bị can. Bài học lớn hơn là phải sửa triệt để triết lý quản trị dữ liệu môi trường. Dữ liệu quan trắc không thể chỉ “được truyền đi”, mà phải “không thể bị sửa mà không để lại dấu vết”. Muốn vậy, như cả cơ quan quản lý lẫn giới chuyên gia cùng chỉ ra, cần siết chặt phân quyền truy cập, tăng kiểm tra đối chứng, thiết kế cơ chế lưu vết điện tử, bổ sung giám sát độc lập và buộc minh bạch hóa dữ liệu ở mức cao hơn. Nếu không, một vụ án lớn hôm nay có thể chỉ là phần nổi của một kiểu gian lận còn âm ỉ ở nhiều nơi khác.

Nhìn từ vụ án này, có lẽ phải gọi đúng tên: đây không đơn thuần là gian lận kỹ thuật. Đây là hành vi “tẩy trắng” ô nhiễm bằng công nghệ, bằng tiền và bằng sự cấu kết.

Khi “mắt thần” bị qua mặt, xã hội mất đi một trong những công cụ quan trọng nhất để tự bảo vệ mình trước rủi ro môi trường. Và khi niềm tin vào dữ liệu bị bẻ gãy, cái giá phải trả không chỉ là ngân sách thất thoát hay vài bản án hình sự, mà còn là sức khỏe cộng đồng, là kỷ cương quản lý và là quyền được sống trong một môi trường được giám sát trung thực.