Từ vụ khởi tố 74 bị can, doanh nghiệp cần rà soát rủi ro dữ liệu môi trường

Các diễn biến tố tụng mới trong lĩnh vực quan trắc môi trường đang thu hút sự chú ý lớn của dư luận, không chỉ bởi số lượng bị can đã bị khởi tố, mà còn bởi những vấn đề đặt ra đối với hoạt động thuê ngoài dữ liệu môi trường của doanh nghiệp.

Trong nhóm vụ án đang được điều tra, Cơ quan Cảnh sát điều tra cho biết tại vụ án xảy ra ở Công ty Cổ phần Kỹ thuật Việt An và các đơn vị liên quan, cơ quan chức năng ghi nhận 46/143 công ty, tương ứng 111/235 trạm quan trắc, có dấu hiệu bị can thiệp, chỉnh sửa số liệu, chiếm 47,2%. Cơ quan điều tra đã thu giữ 391 thiết bị của 46 công ty và tiếp tục mở rộng khám xét, thu thập tài liệu tại các trạm còn lại do doanh nghiệp này lắp đặt.

Đến nay, vụ án này đã khởi tố 24 bị can về các hành vi gồm xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức, đưa hối lộ và nhận hối lộ. Tuy nhiên, vụ việc vẫn đang trong quá trình điều tra, mở rộng làm rõ.

Quan trắc online còn gọi là quan trắc môi trường tự động. Nghĩa là thực hiện quan trắc, theo dõi, kiểm tra các thông số của môi trường như; nước thải, khí thải, đất… tự động. Các dữ liệu quan trắc được thu thập, ghi lại và truyền đi liên tục và hoàn toàn tự động.

Ở một diễn biến khác, tại vụ án xảy ra ở Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc, Công ty SeiKi, Công ty Deahan và các đơn vị liên quan, cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố 11 bị can về các tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng, đưa hối lộ và nhận hối lộ. Trong số những người bị khởi tố có ông Hoàng Văn Thức, Cục trưởng Cục Môi trường, và bà Trần Thị Minh Hương, Giám đốc Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc.

Theo thông tin từ cơ quan điều tra, từ năm 2021 đến năm 2024, một số lãnh đạo của Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc còn bị xác định có liên quan việc lập khống chứng từ, hồ sơ nhân công để thanh toán, giải ngân tiền lương với tổng số tiền 5,575 tỷ đồng. Sau khi trừ thuế thu nhập cá nhân và chi phí vận hành, số tiền chênh lệch mà trung tâm được hưởng được xác định là hơn 2,639 tỷ đồng. Từ đó, 3 bị can đã bị khởi tố bổ sung về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ.

Điểm đáng lưu ý không chỉ nằm ở số lượng bị can hay phạm vi điều tra, điều quan trọng hơn là những diễn biến này cho thấy rủi ro có thể phát sinh ở nhiều khâu trong chuỗi thuê ngoài dịch vụ quan trắc, từ lắp đặt thiết bị, bảo trì, hiệu chuẩn, truyền dữ liệu đến quản trị hồ sơ kỹ thuật và quy trình nghiệm thu.

Nếu trước đây, dấu hiệu xả thải trái phép còn có thể nhận ra bằng màu nước, mùi khí hay hiện trường sản xuất, thì nay sai phạm bị che giấu ngay từ những con số mà cơ quan quản lý dùng để theo dõi môi trường.

Trong thực tế, không ít doanh nghiệp lựa chọn thuê ngoài trọn gói hệ thống quan trắc nhằm giảm chi phí đầu tư nhân sự chuyên môn và tăng tốc độ triển khai. Nhưng khi dữ liệu môi trường được tạo lập, vận hành và truyền dẫn chủ yếu bởi bên thứ ba, trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp không vì thế mà được chuyển giao hoàn toàn.

Rủi ro lớn nhất nằm ở chỗ doanh nghiệp có thể tin rằng mình đã hoàn thành nghĩa vụ môi trường khi đã ký hợp đồng với đơn vị dịch vụ. Nhưng nếu dữ liệu bị can thiệp, sai lệch hoặc hồ sơ kỹ thuật có vấn đề, doanh nghiệp vẫn có thể đối mặt hệ lụy nghiêm trọng về pháp lý, quản trị và uy tín, đặc biệt trong bối cảnh yêu cầu minh bạch môi trường ngày càng cao.

Từ góc độ quản trị rủi ro, vụ việc đang được điều tra là lời nhắc rõ ràng rằng doanh nghiệp không nên xem dữ liệu quan trắc là một “khâu kỹ thuật thuê ngoài” đơn thuần. Đây là nhóm dữ liệu gắn trực tiếp với nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, với quan hệ giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, cũng như với hình ảnh doanh nghiệp trước nhà đầu tư, đối tác và cộng đồng.

Một vấn đề khác cũng cần được đặt ra là cơ chế kiểm soát nội bộ. Khi toàn bộ việc vận hành hệ thống, bảo trì thiết bị và xử lý dữ liệu đều giao cho nhà thầu, doanh nghiệp rất dễ rơi vào trạng thái phụ thuộc. Nếu thiếu khâu kiểm tra chéo, thiếu đánh giá độc lập hoặc thiếu bộ phận đủ năng lực để đọc, đối chiếu và phát hiện bất thường, doanh nghiệp sẽ khó nhận biết rủi ro cho đến khi vụ việc bị cơ quan chức năng làm rõ.

Ở góc độ này, diễn biến điều tra hiện nay có thể xem như một tín hiệu để doanh nghiệp rà soát lại toàn bộ quy trình liên quan dữ liệu môi trường. Việc lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ không thể chỉ dừng ở giá, hồ sơ năng lực hay cam kết vận hành. Doanh nghiệp cần nhìn sâu hơn vào năng lực công nghệ, quy trình bảo mật, khả năng truy vết dữ liệu, trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng và cơ chế giám sát độc lập sau khi hệ thống đi vào hoạt động.

Cùng với đó, các điều khoản về bảo trì, bảo dưỡng, thay thế thiết bị, quản lý tài khoản truy cập, lưu trữ log hệ thống và đối soát dữ liệu cần được siết chặt hơn. Đây là những mắt xích tưởng như kỹ thuật, nhưng trong nhiều trường hợp lại là nơi quyết định mức độ an toàn của cả hệ thống tuân thủ.

Bộ Công an cho biết sẽ tiếp tục điều tra tổng thể, toàn diện, mở rộng làm rõ các gói quan trắc môi trường cùng hoạt động bảo trì, bảo dưỡng thiết bị liên quan để xử lý theo quy định pháp luật.