Thị trường điện bán buôn chưa theo kịp thực tế, cần thêm chủ thể tham gia

Ông Hồ Đình Thám - Cố vấn thường trú về thị trường điện, Cục Điện lực (EAV) Bộ Công Thương cho biết thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam đã được triển khai gần 20 năm (từ năm 2006), đạt được những kết quả nhất định, góp phần nâng cao tính minh bạch và thu hút đầu tư vào ngành điện.

Ý kiến này được ông Thám nêu tại diễn đàn “Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp” tổ chức tại Hà Nội.

Gần đây, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030, nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 70 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược phát triển ngành năng lượng. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, mở ra giai đoạn mới cho quá trình cải cách, hoàn thiện thị trường năng lượng theo hướng hiện đại, minh bạch và hội nhập sâu rộng hơn.

Thị trường điện bán buôn chưa đáp ứng thực tiễn

Tuy nhiên, theo ông Hồ Đình Thám, thị trường điện bán buôn tại Việt Nam chưa đạt được kỳ vọng, chưa phù hợp với yêu cầu thực tiễn hiện nay. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện, mở rộng và đa dạng hóa các chủ thể tham gia. Việc mua bán điện cần từng bước chuyển giao cho các tổng công ty điện lực, tiến tới hình thành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Thị trường điện bán buôn chưa theo kịp thực tế, cần thêm “người chơi” (Ảnh: Internet)

Chia sẻ từ phía đơn vị vận hành, ông Nguyễn Quốc Dũng – Trưởng Ban Kinh doanh và mua bán điện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết thời gian qua ngành điện đã nỗ lực triển khai đầu tư xây dựng, áp dụng đồng bộ các giải pháp nhằm bảo đảm cung ứng điện phục vụ đời sống người dân và phát triển kinh tế. Đến nay, khoảng 99,85% người dân cả nước đã được sử dụng điện, đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng.

Theo dự báo, giai đoạn 2026–2030, nhu cầu tiêu thụ điện sẽ tăng tối thiểu khoảng 12%, đặt ra yêu cầu rất lớn đối với việc huy động nguồn lực đầu tư, trong đó vai trò của khu vực nhà nước tiếp tục giữ vị trí quan trọng.

Ông Dũng nhấn mạnh nguồn cung điện phải luôn lớn hơn cầu thì mới có thể triển khai hiệu quả thị trường bán lẻ điện. Nếu chưa hội tụ đầy đủ các điều kiện cần thiết, việc mở cửa bán lẻ điện có thể dẫn đến mất cân đối cung – cầu và khó đạt được hiệu quả như mong muốn.

Ở góc độ chiến lược, TS Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cảnh báo việc chậm hình thành thị trường năng lượng cạnh tranh sẽ làm giảm khả năng thu hút đầu tư vào nguồn điện, hạ tầng truyền tải và phân phối, từ đó gia tăng nguy cơ không đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế.

Bất cập cơ chế giá truyền tải điện

Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay được ông Thập chỉ ra là cơ chế giá truyền tải điện còn bất hợp lý. Mặc dù lộ trình xây dựng thị trường điện đã được đặt ra từ năm 2006, song nhiều khâu vẫn chưa được triển khai đồng bộ. Trong bối cảnh nhu cầu phát triển năng lượng xanh, năng lượng sạch ngày càng cao, trong khi chi phí đầu tư lớn, giá điện hiện hành chưa đủ sức hấp dẫn nhà đầu tư, đặc biệt là trong lĩnh vực năng lượng tái tạo.

Theo Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, việc đầu tư đồng bộ hạ tầng truyền tải, hoàn thiện cơ chế giá là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh và hỗ trợ quá trình chuyển đổi năng lượng theo hướng xanh, bền vững.

Ở góc nhìn doanh nghiệp, ông Đinh Quang Thịnh - Phó chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Đầu tư Năng lượng xanh IGES cho rằng xu hướng chuyển đổi xanh đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, trong đó năng lượng tái tạo là lựa chọn tất yếu. Tuy nhiên, lĩnh vực này đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn, trong khi cơ chế, chính sách còn phức tạp, thiếu đồng bộ. Nếu không có sự vào cuộc quyết liệt của Nhà nước cùng các chính sách hỗ trợ nhất quán, việc triển khai sẽ gặp nhiều khó khăn.

Theo ông Thịnh, việc hoàn thiện khung pháp lý cho năng lượng tái tạo là yêu cầu cấp thiết, trong đó cần đẩy mạnh hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp; tăng cường hợp tác công – tư trong phát triển hạ tầng; đẩy mạnh truyền thông về năng lượng sạch; đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu. Đây là những yếu tố nền tảng giúp Việt Nam nắm bắt cơ hội chuyển đổi sang mô hình phát triển năng lượng mới.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cho rằng cơ chế giá năng lượng, đặc biệt là giá điện hiện nay chưa phản ánh đầy đủ chi phí sản xuất, truyền tải, phân phối cũng như các yếu tố rủi ro thị trường. Việc điều chỉnh giá điện còn chậm, thiếu linh hoạt và khả năng dự báo, chưa theo kịp yêu cầu của một thị trường cạnh tranh, qua đó làm suy giảm động lực đầu tư, đổi mới công nghệ và hạn chế sự tham gia của khu vực tư nhân.

Do vậy, tái cơ cấu ngành năng lượng được xác định là yêu cầu tất yếu nhằm từng bước hình thành thị trường năng lượng cạnh tranh lành mạnh, minh bạch, đồng thời bảo đảm ổn định chính trị – xã hội. Trong quá trình này, cần phát huy vai trò chủ lực của doanh nghiệp nhà nước ở các lĩnh vực then chốt, song song với việc tách bạch rõ nhiệm vụ sản xuất – kinh doanh và nhiệm vụ chính trị, công ích. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách để khu vực kinh tế tư nhân tham gia sâu rộng hơn vào đầu tư, vận hành và cung ứng dịch vụ năng lượng.

Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, các chuyên gia tại diễn đàn thống nhất cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trước hết là thực hiện quyết liệt, hiệu quả các Nghị quyết của Đảng và Quốc hội về phát triển năng lượng, đặc biệt là Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030 vừa được ban hành. Đây là cơ sở chính trị – pháp lý quan trọng nhằm xây dựng khung thể chế thống nhất, minh bạch và có tính ràng buộc cao.

Cùng với đó là rà soát, đồng bộ hóa các luật liên quan để loại bỏ xung đột, chồng chéo, giảm thiểu rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư; tăng cường công tác quản lý, giám sát thị trường, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Đặc biệt, ứng dụng công nghệ số được xác định là giải pháp then chốt nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của thị trường năng lượng. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo cung – cầu, giám sát giao dịch và phát hiện bất thường sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro, củng cố niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư.