Rủi ro của doanh nghiệp, nhìn từ pháp đình TP. Hồ Chí Minh

Gần 86.000 vụ việc, áp lực pháp lý gia tăng

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Tòa án nhân dân hai cấp TP. Hồ Chí Minh thụ lý 85.978 vụ việc, gồm 16.019 vụ từ kỳ trước chuyển sang và 69.959 vụ thụ lý mới. Đã có 39.117 vụ việc được giải quyết, đạt tỷ lệ 45,5%. So với cùng kỳ năm 2025, số vụ thụ lý tăng 8.985 vụ, trong khi số vụ được giải quyết tăng 4.041 vụ.

Trụ sở Toà án nhân dân TP. Hồ Chí Minh.

Trong một nền kinh tế có quy mô lớn và các quan hệ thương mại ngày càng phức tạp, mỗi tranh chấp có thể tạo ra tác động vượt xa giá trị ghi trên đơn khởi kiện. Một vụ kiện hợp đồng có thể khiến khoản tiền bị treo, tranh chấp tài sản bảo đảm ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận vốn, còn bất đồng giữa các cổ đông có thể làm đình trệ quyết định đầu tư.

Năm 2025, TAND hai cấp TP. Hồ Chí Minh thụ lý mới gần 106.984 vụ việc; tổng số phải giải quyết là 119.926 vụ và đã giải quyết 103.907 vụ, đạt 86,7%. So với năm 2024, lượng án thụ lý tăng 16.170 vụ.

Những con số này cho thấy rủi ro pháp lý ngày càng trở thành một phần của rủi ro kinh doanh. Với doanh nghiệp, quản trị pháp lý vì vậy không thể chỉ bắt đầu khi tranh chấp xảy ra.

Hợp đồng là một ví dụ rõ nhất. Trong hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp thường quan tâm giá, tiến độ giao hàng và phương thức thanh toán. Nhưng khi tranh chấp phát sinh, từng điều khoản có thể trở thành căn cứ xác định quyền và nghĩa vụ của các bên.

Điều này đặc biệt rõ trong quan hệ tín dụng. Vay ngân hàng là công cụ phổ biến để bổ sung vốn lưu động, đầu tư máy móc, mở rộng nhà xưởng hoặc triển khai dự án. Khi dòng tiền gặp khó khăn, khoản vay có thể nhanh chóng trở thành điểm khởi đầu của tranh chấp.

Theo hướng dẫn được TAND Tối cao công bố tháng 4/2026, việc xác định tranh chấp giữa ngân hàng và chủ hộ kinh doanh thuộc loại dân sự hay kinh doanh, thương mại phải căn cứ nội dung hợp đồng tín dụng và mục đích vay. Nếu khoản vay phục vụ hoạt động kinh doanh, thương mại vì mục đích lợi nhuận thì tranh chấp được xác định là tranh chấp kinh doanh, thương mại. Vì vậy, quản trị pháp lý phải bắt đầu ngay từ lúc ký hợp đồng. Mục đích vay vốn, lãi suất, tài sản bảo đảm, điều kiện giải ngân, nghĩa vụ trả nợ, sự kiện vi phạm và phương thức giải quyết tranh chấp đều có thể trở thành nội dung được xem xét khi vụ việc phát sinh.

Từ tranh chấp hợp đồng đến bài toán phục hồi doanh nghiệp

Không phải tranh chấp nào cũng có giá trị hàng trăm tỷ đồng. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, một khoản công nợ vài trăm triệu đồng hoặc vài tỷ đồng cũng có thể làm đảo lộn dòng tiền.

Một hợp đồng mua bán hàng hóa có thể bắt đầu từ khoản đặt cọc. Bên mua chuyển tiền nhưng bên bán không giao hàng, hai bên tranh luận về vi phạm hợp đồng, phạt cọc và bồi thường thiệt hại. Khi vụ việc ra Tòa, vấn đề không còn đơn giản là bên nào đúng theo cảm nhận, mà phụ thuộc vào chứng cứ và quy định pháp luật.

Doanh nghiệp phải chứng minh bằng hợp đồng, phụ lục, hóa đơn, chứng từ giao nhận, biên bản đối chiếu công nợ, thư điện tử và các trao đổi liên quan.

Một vụ tranh chấp kinh doanh thương mại đang được TAND TP. Hồ Chí Minh giải quyết ở cấp phúc thẩm liên quan khoản tiền đặt cọc 1,58 tỷ đồng trong hợp đồng mua bán hàng hóa giữa Công ty TNHH Thương mại Sản xuất TOYO và Công ty TNHH Thương mại Sản xuất VINAHC, trong đó có tranh luận về thời hiệu khởi kiện.

Trường hợp này cho thấy quản trị hợp đồng cũng chính là quản trị rủi ro tố tụng. Doanh nghiệp có thể tin rằng mình có lý, nhưng nếu không có chứng cứ phù hợp thì lợi thế trong kinh doanh chưa chắc trở thành lợi thế khi tranh tụng.

Một thay đổi đáng chú ý khác trong năm 2026 là Luật Phục hồi, phá sản 2025. Luật số 142/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, thay thế Luật Phá sản 2014, hướng tới tháo gỡ những điểm nghẽn trong phục hồi, phá sản; tạo cơ chế để doanh nghiệp gặp khó khăn có cơ hội phục hồi và xử lý kịp thời những doanh nghiệp không còn khả năng phục hồi.

Trong nền kinh tế thị trường, doanh nghiệp gặp khó khăn về dòng tiền chưa đồng nghĩa với việc không còn giá trị. Nếu còn thị trường, công nghệ, tài sản, đội ngũ hoặc khả năng tái cấu trúc, phục hồi có thể tạo ra giá trị lớn hơn việc nhanh chóng kết thúc doanh nghiệp.

Phục hồi thành công không chỉ bảo vệ doanh nghiệp, mà còn giúp duy trì việc làm, chuỗi cung ứng và tăng khả năng thu hồi nợ cho chủ nợ.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, TAND hai cấp TP. Hồ Chí Minh tiếp nhận 86 đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản, giải quyết 23 đơn; mở thủ tục phá sản đối với 57 doanh nghiệp và ban hành quyết định giải quyết đối với 12 doanh nghiệp. TAND khu vực 1 - TP. Hồ Chí Minh đang đảm nhiệm thẩm quyền về phá sản đối với 9 tỉnh, thành và sở hữu trí tuệ đối với 14 tỉnh, thành phía Nam.

Vụ việc của Công ty CP Đầu tư và Công nghiệp Tân Tạo (ITA) cho thấy mức độ phức tạp của thủ tục phá sản. Sau gần một thập kỷ kể từ khi bị yêu cầu mở thủ tục phá sản, TAND TP. Hồ Chí Minh tháng 5/2026 không chấp nhận đề nghị xem xét lại quyết định đình chỉ tiến hành thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp này. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, đây là quyết định cuối cùng liên quan đến đề nghị xem xét lại.

Một thủ tục kéo dài nhiều năm không chỉ tạo bất định cho doanh nghiệp, mà còn ảnh hưởng đến chủ nợ, cổ đông và các bên liên quan. Nếu kéo dài, giá trị tài sản có thể suy giảm, cơ hội kinh doanh mất đi và chi phí cơ hội tăng lên.

Bên cạnh hợp đồng và phá sản, sở hữu trí tuệ cũng đang trở thành nhóm vấn đề đáng chú ý. Cùng với chuyển đổi số, tài sản doanh nghiệp không còn chỉ là nhà xưởng, máy móc hay hàng tồn kho. Thương hiệu, kiểu dáng, sáng chế, phần mềm, tác phẩm và bí mật kinh doanh có thể tạo ra giá trị lớn.

TAND TP. Hồ Chí Minh trong năm 2026 đã tổ chức các chương trình tập huấn chuyên sâu về giải quyết tranh chấp sở hữu trí tuệ, tập trung vào quyền tác giả, quyền liên quan và quyền sở hữu công nghiệp, trong đó nhấn mạnh việc xác định chứng cứ, thiệt hại và áp dụng pháp luật.

Một thương hiệu bị xâm phạm có thể mất thị trường, sáng chế bị sao chép có thể làm suy giảm lợi thế cạnh tranh, còn phần mềm hoặc dữ liệu bị sử dụng trái phép có thể gây thiệt hại lớn nhưng khó lượng hóa.

Từ bản án đến môi trường kinh doanh

Với doanh nghiệp, một vấn đề không kém phần quan trọng là thi hành án. Một bản án có hiệu lực pháp luật không đồng nghĩa doanh nghiệp ngay lập tức thu hồi được tiền.

Hội đồng xét xử phiên toà Vụ án Trương Mỹ Lan và đồng phạm giai đoạn 1 tại TAND TP. Hồ Chí Minh.

Nếu tài sản của bên phải thi hành án đang tranh chấp, bị thế chấp, bị kê biên hoặc doanh nghiệp không còn khả năng thanh toán, khoảng cách từ phán quyết của Tòa án đến dòng tiền thực tế vẫn có thể rất xa.

Vì vậy, hiệu quả của pháp đình kinh tế không thể chỉ đo bằng số vụ án được xét xử. Điều doanh nghiệp quan tâm cuối cùng là quyền lợi có được bảo vệ, tài sản có được xử lý, công nợ có thu hồi và hoạt động kinh doanh có thể tiếp tục hay không.

Đây cũng là lý do cải cách tư pháp, thi hành án dân sự, quản lý tài sản bảo đảm và cơ chế phục hồi doanh nghiệp có mối liên hệ chặt chẽ.

TP. Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao, mở rộng liên kết vùng, phát triển thương mại, logistics, công nghệ và hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh đó, một hệ thống tư pháp kinh tế hiệu quả không chỉ xử lý những tranh chấp đã xảy ra, mà còn góp phần tạo dựng niềm tin để doanh nghiệp ký hợp đồng, đầu tư, hợp tác và mở rộng kinh doanh.

Doanh nghiệp cần biết rằng hợp đồng được pháp luật bảo vệ, tài sản hợp pháp được bảo vệ, quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ, tranh chấp được giải quyết trong thời gian hợp lý và bản án có khả năng được thi hành.

Sau hơn một năm vận hành mô hình Tòa án khu vực, cùng những thay đổi về pháp luật phục hồi, phá sản và quá trình xây dựng Tòa án điện tử, pháp đình TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi mạnh.

Phía sau những con số về án tồn, án giải quyết hay số vụ phá sản là câu chuyện của hàng nghìn doanh nghiệp đang tìm cách bảo vệ tài sản, thu hồi công nợ, duy trì hoạt động và tìm kiếm cơ hội phục hồi.

Một bản án đúng pháp luật có thể giải quyết một tranh chấp. Nhưng một hệ thống pháp đình hiệu quả còn góp phần tạo dựng niềm tin cho thị trường. Với TP. Hồ Chí Minh, đó không chỉ là yêu cầu của cải cách tư pháp, mà còn là điều kiện để doanh nghiệp yên tâm đầu tư, kinh doanh và hội nhập.

-------------------

Bài viết có sử dụng 1 số tư liệu sau:

- Báo Công lý ra ngày 29/4/2026

- Cổng thông tin điện tử Chính phủ - chuyên trang TP.HCM, bài: “Tòa án nhân dân TP.HCM đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất”, đăng ngày 17/12/2025.

- Bản án sơ thẩm số 198/2025/KDTM-ST ngày 13/10/2025 của TAND Khu vực 2 – TP.HCM.

- Báo cáo của Chánh án TAND TP.HCM tại kỳ họp thứ 3 HĐND TP.HCM khóa XI, ngày 19/6/2026;

- Báo Tuổi Trẻ ngày 19/6/2026.