Theo báo cáo cập nhật từ Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) cho niên vụ 2026 - 2027, sản lượng gạo toàn cầu dự kiến chỉ đạt 537,8 triệu tấn, giảm 5 triệu tấn so với niên vụ trước. Đáng chú ý, tồn kho thế giới được dự báo giảm xuống còn 192,7 triệu tấn, trong khi nhu cầu tiêu thụ không ngừng tăng cao. Sự thiếu hụt nguồn cung này được giới chuyên gia đánh giá là yếu tố cốt lõi hỗ trợ đà phục hồi giá gạo trong thời gian tới, mở ra dư địa cải thiện lợi nhuận cho doanh nghiệp (DN) xuất khẩu Việt Nam.
Nghịch lý tăng trưởng và bài toán thị trường
Thống kê từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, trong 5 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã xuất khẩu được 4,5 triệu tấn gạo với kim ngạch 2,09 tỷ USD. Dù khối lượng tăng, nhưng giá trị lại giảm 3,6% so với cùng kỳ năm 2025 do giá bình quân chỉ đạt 467,6 USD/tấn (giảm 9,6%). Con số này phản ánh một thực tế: Ngành lúa gạo Việt Nam đang xuất khẩu nhiều hơn nhưng lại thu về ít hơn.
 |
| Ngành gạo Việt Nam tận dụng thời cơ từ biến động nguồn cung toàn cầu nửa cuối năm 2026 |
Nguyên nhân một phần đến từ sự phụ thuộc quá mức vào các thị trường truyền thống như Philippines (chiếm 46,9% thị phần) và Trung Quốc (17,8%). Các quốc gia này thường áp dụng cơ chế quản lý nhập khẩu chặt chẽ thông qua hạn ngạch hoặc cấp phép. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), mỗi khi có thông tin thị trường điều chỉnh chính sách, tâm lý "xả hàng" để giải phóng tồn kho của DN trong nước lại khiến giá gạo bị ép xuống, gây tổn thương trực tiếp cho nông dân.
Thực tế, không ít DN đã ký hợp đồng xuất khẩu từ giai đoạn giá thấp, nhưng đến khi thu mua nguyên liệu lại gặp đúng thời điểm giá lúa tăng mạnh. Nghịch lý này tạo ra một "hố ngăn" về lợi nhuận, nơi khâu trung gian hưởng lợi nhiều hơn, trong khi nhà sản xuất và DN trực tiếp đối mặt với rủi ro thua lỗ, có trường hợp ghi nhận mức lỗ gần 2.000 đồng/kg gạo xuất khẩu.
Chuyển dịch chiến lược: Từ “số lượng” sang “chất lượng” và bền vững
Để thoát khỏi thế bị động, ngành gạo Việt cần nhìn nhận lại bài toán điều tiết cung cầu và đa dạng hóa thị trường. Giới chuyên gia dự báo, nếu hiện tượng El Nino diễn ra mạnh trong những tháng cuối năm, nguy cơ thiếu hụt nguồn nước tưới sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất lúa tại nhiều quốc gia xuất khẩu trọng điểm trong khu vực, từ đó tạo cú hích giúp giá gạo thế giới duy trì ở mức cao.
Trước những biến động khó lường, việc quản trị rủi ro và tăng cường năng lực điều tiết nguồn cung trở thành yếu tố sống còn. Đặc biệt, xu hướng chuyển đổi từ canh tác 3 vụ sang 2 vụ mỗi năm tại nhiều địa phương, dù có thể làm giảm tổng sản lượng ngắn hạn, nhưng lại là bước đi cần thiết để bảo vệ tài nguyên đất, giảm chi phí đầu vào và nâng cao chất lượng hạt gạo. Đây cũng là lộ trình phù hợp với mục tiêu xây dựng ngành lúa gạo xanh, trách nhiệm.
Một điểm sáng tích cực là việc từ ngày 1/7/2026, thẩm quyền cấp giấy chứng nhận chủng loại gạo thơm xuất khẩu được hưởng ưu đãi thuế quan theo các Hiệp định EVFTA và UKVFTA sẽ chính thức phân cấp về UBND cấp tỉnh. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính này không chỉ giúp DN tiết giảm chi phí tuân thủ, mà còn tạo điều kiện để gạo Việt thâm nhập sâu hơn vào các thị trường cao cấp, nơi đòi hỏi tiêu chuẩn khắt khe nhưng mang lại giá trị gia tăng lớn.
Nhìn về nửa cuối năm 2026, dù sản lượng xuất khẩu cả năm được dự báo đạt khoảng 7,5 - 8 triệu tấn, thành công thực sự của ngành gạo không nên đo đếm bằng con số sản lượng thuần túy. Thay vào đó, sức mạnh của gạo Việt sẽ nằm ở khả năng kiểm soát chuỗi giá trị, sự chủ động trong đàm phán thị trường và chiến lược "nâng tầm" hạt gạo thông qua các sản phẩm chất lượng cao. Khi nguồn cung thế giới thắt chặt, đây chính là thời điểm vàng để doanh nghiệp Việt khẳng định vị thế, chuyển từ trạng thái cạnh tranh về giá sang cạnh tranh bằng giá trị và sự bền vững.
