Sau 50 năm mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TP.HCM đang đứng trước một bước ngoặt mang tính lịch sử: xây dựng Luật Đô thị đặc biệt để tạo nền tảng thể chế cho giai đoạn phát triển mới. Tại Hội thảo khoa học “50 năm Thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh – Dấu ấn lịch sử, khát vọng phát triển và đột phá thể chế”, TS. Trần Hải Linh, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân và Đầu tư Việt Nam – Hàn Quốc (VKBIA), đã đưa ra nhiều đề xuất đáng chú ý về dự thảo luật này.
 |
| Các chuyên gia nhận định Luật Đô thị đặc biệt sẽ mở ra không gian phát triển mới cho TP.HCM trong thu hút đầu tư, kinh tế số và quản trị đô thị hiện đại. |
Điểm đáng nói là bài tham luận không chỉ nhìn luật dưới góc độ quản lý nhà nước mà đặt TP.HCM trong cuộc cạnh tranh toàn cầu về vốn, công nghệ, nhân tài và chất lượng quản trị đô thị – cách tiếp cận mà nhiều siêu đô thị như Seoul, Singapore hay Tokyo đã lựa chọn.
Không thể điều hành siêu đô thị bằng “chiếc áo thể chế” cũ
TP.HCM hiện đóng góp khoảng một phần tư GDP cả nước, là trung tâm tài chính, thương mại, logistics và đổi mới sáng tạo lớn nhất Việt Nam. Tuy nhiên, một đô thị hơn 14 triệu dân vẫn đang vận hành trong khuôn khổ pháp lý gần như tương đồng với nhiều địa phương khác.
Áp lực về giao thông, nhà ở, môi trường, chuyển đổi số và thu hút đầu tư quốc tế ngày càng lớn khiến mô hình quản lý truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế. Theo TS. Trần Hải Linh, điểm đột phá lớn nhất của dự thảo nằm ở tư duy phân quyền thực chất: TP.HCM sẽ có thêm thẩm quyền về quy hoạch, đất đai, ngân sách, tổ chức bộ máy và huy động nguồn lực phát triển.
Đây là hướng đi phù hợp với xu thế quản trị hiện đại của các đô thị toàn cầu, nơi chính quyền địa phương được trao quyền mạnh hơn để phản ứng nhanh với những biến động kinh tế - xã hội.
Những điểm sáng đáng kỳ vọng
Dự thảo luật chứa đựng nhiều cơ chế lần đầu tiên xuất hiện trong một đạo luật dành riêng cho đô thị: Cơ chế sandbox cho phép thử nghiệm công nghệ và mô hình kinh doanh mới; Ưu đãi thuế, đất đai cho các ngành ưu tiên; Chính sách thu hút chuyên gia và nhà khoa học quốc tế; Mô hình hợp tác công - tư linh hoạt để huy động nguồn lực xã hội; Quản lý không gian ngầm, không gian trên cao và phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD).
Nếu triển khai hiệu quả, các cơ chế này sẽ mở ra dư địa phát triển mới cho hệ thống metro, logistics hiện đại, giao thông thông minh và các ngành kinh tế sáng tạo. Nói cách khác, TP.HCM không chỉ được trao thêm quyền mà còn được trang bị những công cụ phát triển vốn đã trở thành tiêu chuẩn của nhiều đô thị tiên tiến.
Khoảng trống lớn nhất: Kinh tế số và dữ liệu
Dù đánh giá cao tinh thần đổi mới của dự thảo, TS. Trần Hải Linh cho rằng khoảng trống đáng lưu ý nhất là thiếu khung pháp lý riêng cho kinh tế số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.
Trong bối cảnh dữ liệu đang trở thành “tài nguyên mới” của nền kinh tế toàn cầu, việc thiếu quy định về dữ liệu mở, chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới hay ứng dụng AI trong quản lý công có thể khiến TP.HCM bỏ lỡ cơ hội cạnh tranh.
Seoul đã xây dựng nền tảng dữ liệu mở để thúc đẩy hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ phát triển sản phẩm mới; Singapore triển khai chương trình Smart Nation như một chiến lược quốc gia. Nếu muốn trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo của Đông Nam Á, TP.HCM cần một chương riêng về kinh tế số và trí tuệ nhân tạo (AI) trong Luật Đô thị đặc biệt.
Kiều bào và nhà đầu tư chiến lược: Nguồn lực còn bỏ ngỏ
Mỗi năm, lượng kiều hối gửi về Việt Nam đạt hàng chục tỷ USD và TP.HCM luôn chiếm tỷ trọng lớn. Tuy nhiên, nguồn lực này chủ yếu vẫn đi vào tiêu dùng hoặc đầu tư nhỏ lẻ.
TS. Trần Hải Linh đề xuất thành phố cần cơ chế đặc thù để biến dòng kiều hối thành nguồn vốn phát triển dài hạn, chẳng hạn Quỹ Phát triển Đô thị Kiều bào hoặc trái phiếu đô thị dành cho người Việt Nam ở nước ngoài.
Song song đó, TP.HCM cũng cần cơ chế ưu tiên cho các nhà đầu tư chiến lược đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ, EU và Singapore. Trong cuộc cạnh tranh thu hút FDI hiện nay, tốc độ xử lý thủ tục, tính minh bạch và khả năng dự báo chính sách nhiều khi còn quan trọng hơn cả ưu đãi thuế.
 |
| TS Trần Hải Linh: Trong bối cảnh dữ liệu đang trở thành “tài nguyên mới” của nền kinh tế toàn cầu, việc thiếu quy định về dữ liệu mở, chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới hay ứng dụng AI trong quản lý công có thể khiến TP.HCM bỏ lỡ cơ hội cạnh tranh |
Cuộc đua giành nhân tài toàn cầu
Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy không có đô thị sáng tạo nào phát triển bền vững nếu thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao.
Hàng chục nghìn trí thức Việt Nam đang làm việc tại Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản và châu Âu trong các lĩnh vực công nghệ cao, AI, bán dẫn, y sinh học hay tài chính. Nếu có chính sách đủ hấp dẫn về thu nhập, môi trường nghiên cứu và cơ hội phát triển nghề nghiệp, đây sẽ là nguồn lực chiến lược giúp TP.HCM rút ngắn khoảng cách với các trung tâm đổi mới sáng tạo trong khu vực.
Quan trọng hơn, thành phố cần xây dựng hệ sinh thái liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để các kết quả nghiên cứu nhanh chóng được thương mại hóa.
Muốn phát triển nhanh phải có nguồn vốn mới
Một đề xuất đáng chú ý khác là mở rộng các công cụ tài chính đô thị. Trong khi nhu cầu vốn cho hạ tầng ngày càng lớn, ngân sách nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ. Việc phát hành trái phiếu đô thị quốc tế, tiếp cận quỹ đầu tư hạ tầng, quỹ hưu trí toàn cầu hay phát triển thị trường tín chỉ carbon được xem là hướng đi cần thiết để TP.HCM có thêm nguồn vốn dài hạn với chi phí hợp lý.
Quyền lực lớn phải đi kèm giám sát mạnh, nghĩa là: Một đạo luật trao thêm quyền cho chính quyền đô thị chắc chắn phải đi kèm cơ chế kiểm soát tương xứng. TS. Trần Hải Linh đề xuất thành phố xây dựng cơ chế giám sát độc lập với sự tham gia của giới chuyên gia, doanh nghiệp, kiều bào và các tổ chức xã hội; đồng thời công khai tài chính đô thị theo chuẩn quốc tế và ứng dụng công nghệ số trong giám sát hành chính.
Kinh nghiệm của Seoul cho thấy minh bạch không chỉ giúp giảm tham nhũng mà còn nâng cao niềm tin của nhà đầu tư và người dân – nền tảng quan trọng cho phát triển bền vững.
Từ khát vọng đến hành động
Nhìn tổng thể, bài tham luận của TS. Trần Hải Linh mang đến góc nhìn thực tiễn từ môi trường hợp tác quốc tế, đặc biệt là kinh nghiệm Hàn Quốc. Các kiến nghị không dừng ở khẩu hiệu mà tập trung vào những công cụ cụ thể: dữ liệu mở, AI, trái phiếu quốc tế, quỹ kiều bào, cơ chế một cửa cho nhà đầu tư chiến lược, mạng lưới trí thức toàn cầu hay mô hình TOD cho metro.
Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045, TP.HCM được kỳ vọng tiếp tục giữ vai trò đầu tàu. Muốn vậy, thành phố không chỉ cần thêm nguồn vốn hay thêm dự án, mà quan trọng hơn là một nền tảng thể chế đủ mạnh để giải phóng mọi nguồn lực phát triển.
Nếu được hoàn thiện theo hướng mở, hiện đại và hội nhập quốc tế, Luật Đô thị đặc biệt có thể trở thành cú hích lớn nhất của TP.HCM trong nhiều thập niên tới, mở đường cho mục tiêu xây dựng một siêu đô thị đủ sức cạnh tranh trên bản đồ kinh tế châu Á.
