"Kho hàng tối" đặt bài toán mới cho pháp lý logistics

Khi kho hàng ngày càng ít người nhưng nhiều robot, cảm biến và phần mềm hơn, câu chuyện logistics không còn dừng ở diện tích kho hay năng lực lưu trữ. Một hệ thống có thể tự nhận các lệnh, di chuyển hàng, truy xuất vị trí và xử lý đơn hàng đang tạo ra một lớp quan hệ pháp lý mới.

Đây là lúc khung pháp lý cần đi trước một bước, thay vì chỉ điều chỉnh kho như một địa điểm chứa hàng.

Khi robot trở thành một phần của quy trình vận hành

Quy mô thương mại và hàng hóa tăng nhanh đang thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào kho thông minh, kho tự động và trung tâm hoàn tất đơn hàng.

Số liệu mới nhất từ Cục Thống kê cho biết, 8 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ năm 2025. Quy mô thương mại điện tử năm 2025 cũng đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5%.

Kho hàng không chỉ đơn thuần là nơi lưu trữ sản phẩm mà còn là trái tim của chuỗi cung ứng. Một kho hàng được quản lý tốt sẽ giúp tăng năng suất, giảm chi phí và tạo ra sự linh hoạt cần thiết để đối phó với những thay đổi trong thị trường.

Áp lực xử lý hàng hóa nhanh, chính xác và theo thời gian thực khiến tự động hóa ngày càng trở thành một phần của hạ tầng logistics.

Trong đó, kho hàng tối (dark warehouse) không đơn thuần là kho ít người. Đây là mô hình sử dụng robot, IoT, AI và phần mềm quản lý kho để tự động hóa nhiều công đoạn như lưu trữ, nhặt hàng, di chuyển và đóng gói.

Khi công nghệ trực tiếp tham gia quá trình vận hành, rủi ro cũng thay đổi.

Nếu một robot làm hư hỏng hàng hóa, nguyên nhân có thể nằm ở thiết bị, phần mềm, dữ liệu, quy trình vận hành hoặc khâu bảo trì. Khi đó, việc xác định trách nhiệm không còn đơn giản là truy về doanh nghiệp đang quản lý kho.

ThS. Nguyễn Thị Duyên (Khoa Kinh tế, Học viện Tài chính) cho rằng cần xác định rõ các quan hệ pháp lý mới phát sinh khi tự động hóa thay đổi phương thức vận hành kho.

“Khi một robot làm hư hỏng hàng hóa, trách nhiệm có thể liên quan đến thiết bị, phần mềm, dữ liệu, quy trình vận hành hoặc bảo trì”, bà Duyên chia sẻ.

Dữ liệu có thể trở thành căn cứ pháp lý

Một đặc điểm khác của kho tự động là gần như mọi hoạt động đều để lại dấu vết số.

Nhật ký nhận lệnh, đường di chuyển của robot, vị trí hàng hóa, trạng thái thiết bị hay cảnh báo hệ thống có thể giúp xác định nguyên nhân khi xảy ra sự cố. Vì vậy, lưu trữ, bảo toàn và truy xuất dữ liệu vận hành không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà có thể trở thành vấn đề pháp lý.

Khung pháp lý hiện hành về kinh doanh dịch vụ logistics được đặt nền tảng tại Nghị định 163/2017/NĐ-CP. Tuy nhiên, khi kho trở thành một hệ thống tích hợp giữa thiết bị vật lý, phần mềm và dữ liệu, cách tiếp cận chỉ dựa trên khái niệm dịch vụ kho bãi có thể chưa bao quát hết các rủi ro mới.

Định hướng chính sách cũng đang dịch chuyển theo hướng số hóa. Quyết định 2229/QĐ-TTg ngày 9/10/2025 về Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050 đặt chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và hoàn thiện thể chế trong nhóm nhiệm vụ phát triển logistics.

Tiếp đó, Quyết định 458/QĐ-BCT ngày 13/3/2026 ban hành Kế hoạch hành động của Bộ Công Thương thực hiện chiến lược này.

Bộ Công Thương cũng đang xây dựng dự thảo quy định tiêu chí phân loại, phân hạng trung tâm logistics, cho thấy hạ tầng logistics đang được nhìn nhận theo hướng ngày càng cụ thể hơn về chức năng và tiêu chuẩn.

Phải xác định trách nhiệm theo chuỗi công nghệ

Phó Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam - ông Nguyễn Tấn Phong cho kho tự động nên được nhìn nhận như một hệ thống tích hợp giữa thiết bị, phần mềm, dữ liệu và hạ tầng vật chất, thay vì chỉ là công trình lưu trữ hàng hóa.

Robot tự hành AGV (Automated Guided Vehicle) là thiết bị di chuyển tự động không người lái, được thiết kế để vận chuyển hàng hóa, nguyên vật liệu hoặc thành phẩm trong kho hàng, nhà máy và trung tâm logistics.Robot tự hành AGV giúp doanh nghiệp tối ưu vận hành, giảm chi phí nhân công.

Cách tiếp cận này kéo theo yêu cầu xác định trách nhiệm theo từng mắt xích.

Doanh nghiệp vận hành kho chịu trách nhiệm về tổ chức vận hành; nhà cung cấp thiết bị có nghĩa vụ liên quan đến chất lượng và an toàn thiết bị; đơn vị phát triển phần mềm kiểm soát một phần hệ thống điều khiển. Khi xảy ra thiệt hại, trách nhiệm cần được xem xét dựa trên mức độ kiểm soát, nghĩa vụ thiết kế, cung cấp, bảo trì và vận hành của từng bên.

Một lớp yêu cầu khác là tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật. Kho tự động không chỉ phải bảo đảm an toàn cho robot, giá kệ hay thiết bị nâng hạ, mà còn phải tính đến hệ thống điều khiển, kết nối mạng, dữ liệu và phương án vận hành khi hệ thống số gặp sự cố.

Đáng chú ý, Quyết định 2815/QĐ-TTg ngày 28/12/2025 đã đưa robot di động tự hành vào chương trình phát triển các sản phẩm công nghệ chiến lược ưu tiên triển khai.

Điều đó cho thấy công nghệ đang tiến rất nhanh vào những lĩnh vực vốn được quản lý chủ yếu bằng các quy trình vật lý.

Với kho hàng tối, bài toán tiếp theo không chỉ là doanh nghiệp có thể tự động hóa đến đâu, mà pháp luật có thể xác định rõ trách nhiệm đến đâu. Nếu xây dựng được tiêu chí phân loại theo mức độ tự động hóa, yêu cầu về an toàn hệ thống, lưu vết dữ liệu và trách nhiệm của từng bên, doanh nghiệp sẽ có cơ sở đầu tư công nghệ rõ ràng hơn, còn cơ quan quản lý có thêm căn cứ để kiểm soát rủi ro của logistics số.