Hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường phái sinh hàng hóa

Bộ Công Thương vừa công bố dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh để lấy ý kiến các bộ, ngành, doanh nghiệp và tổ chức liên quan. Theo cơ quan soạn thảo, trong bối cảnh giá hàng hóa toàn cầu biến động mạnh và nhu cầu phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp xuất nhập khẩu ngày càng gia tăng, việc xây dựng một đạo luật riêng là yêu cầu cấp thiết.

Hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường phái sinh hàng hóa

Thị trường phát triển nhanh nhưng khung pháp lý còn phân tán

Những năm gần đây, giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng đáng kể, đặc biệt với các nhóm mặt hàng chủ lực như nông sản, năng lượng và kim loại. Hoạt động mua bán qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam ngày càng sôi động, thu hút đông đảo doanh nghiệp tham gia phòng ngừa rủi ro giá.

Tuy nhiên, khung pháp lý hiện hành chủ yếu dựa trên Luật Thương mại 2005, trong đó chỉ có một số điều khoản mang tính nguyên tắc về mua bán qua sở giao dịch hàng hóa. Các đặc thù của giao dịch phái sinh như cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ tập trung, quản trị rủi ro và giám sát thị trường chưa được quy định đầy đủ, tiềm ẩn nguy cơ chồng chéo và thiếu nhất quán trong quản lý.

Theo định hướng xây dựng, dự thảo luật gồm 12 chương với khoảng 70–75 điều, quy định tương đối toàn diện về:

• Tổ chức và hoạt động của sở giao dịch hàng hóa phái sinh;

• Trung tâm thanh toán bù trừ;

• Quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia thị trường;

• Cơ chế quản lý, giám sát và xử lý rủi ro hệ thống.

Một điểm đáng chú ý là dự thảo bổ sung cơ sở pháp lý cho các sản phẩm phái sinh mới như tín chỉ carbon, sản phẩm tài chính xanh, kim loại quý hiếm và một số tài sản đặc thù khác – những lĩnh vực hiện chưa có hành lang pháp lý rõ ràng. Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng cho việc hình thành thị trường carbon trong nước và thúc đẩy các công cụ phòng ngừa rủi ro giá gắn với tiến trình chuyển đổi xanh.

Tăng cường quản trị rủi ro, phòng ngừa thao túng

Về nguyên tắc vận hành, thị trường sẽ thực hiện giao dịch thông qua sở được cấp phép hoặc liên thông với sở giao dịch nước ngoài. Hoạt động bù trừ, thanh toán phải thực hiện qua trung tâm được cấp phép nhằm giảm thiểu rủi ro lan truyền và bảo đảm an toàn hệ thống.

Dự thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ chuẩn mực quốc tế về minh bạch thông tin, quản trị rủi ro; tăng cường cơ chế phòng, chống thao túng giá, gian lận và xung đột lợi ích. Đây là những yếu tố then chốt nhằm bảo đảm thị trường vận hành công bằng, hiệu quả và có khả năng hội nhập quốc tế.

Việc ban hành luật riêng cũng nhằm bảo đảm tính đồng bộ với Luật Chứng khoán 2019, Luật Các tổ chức tín dụng 2024 và Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 – những đạo luật đã có quy định cụ thể về sản phẩm phái sinh tài chính và cơ chế giám sát thị trường.

Theo Bộ Công Thương, nếu tiếp tục điều chỉnh trong khuôn khổ Luật Thương mại 2005 sẽ khó tránh khỏi tình trạng phân mảnh và thiếu đồng bộ. Do đó, xây dựng một luật chuyên biệt được coi là giải pháp căn cơ để thiết lập khuôn khổ pháp lý toàn diện, hiện đại và phù hợp thông lệ quốc tế.