Việt Nam chuẩn bị lập phòng thí nghiệm công nghệ đường sắt tốc độ cao

Bộ Xây dựng đang đề xuất thành lập Phòng thí nghiệm trọng điểm phục vụ phát triển công nghệ chiến lược trong lĩnh vực đường sắt. Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, thử nghiệm và kiểm định kỹ thuật cho các dự án đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị trong thời gian tới.

Theo ông Lê Văn Dương - Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng), Thủ tướng Chính phủ đã giao Bộ Xây dựng thực hiện nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược về đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị. Trong đó, công trình xây dựng đường sắt tốc độ cao được xác định là một trong những sản phẩm công nghệ chiến lược trọng điểm.

Để từng bước nghiên cứu, làm chủ và thương mại hóa công nghệ này, ngành xây dựng cần hình thành hệ thống nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá đồng bộ, hiện đại. Đây sẽ là nơi kiểm chứng chất lượng vật liệu, kết cấu, thiết bị và các hệ thống kỹ thuật trước khi đưa vào triển khai thực tế.

Hiện Việt Nam đang đồng thời chuẩn bị nhiều dự án đường sắt quy mô lớn như tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng cùng các tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Nhu cầu nghiên cứu, kiểm định và kiểm soát chất lượng trong quá trình thiết kế, thi công và vận hành vì vậy được đánh giá ngày càng cấp thiết.

Tại cuộc họp ngày 19/5 về đề án thành lập phòng thí nghiệm, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Minh Hà nhấn mạnh việc đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm cần được triển khai với tư duy dài hạn, gắn với mục tiêu phát triển công nghệ chiến lược của ngành đường sắt.

Theo lãnh đạo Bộ Xây dựng, đề án cần xác định rõ mục tiêu, chức năng, lộ trình đầu tư và cơ chế khai thác hiệu quả, qua đó từng bước hình thành hạ tầng nghiên cứu hiện đại phục vụ phát triển đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị tại Việt Nam.

Bộ Xây dựng cũng giao Trường Đại học Giao thông Vận tải chủ trì rà soát, hoàn thiện đề án xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm về đường sắt, phối hợp cùng các đơn vị liên quan để bảo đảm tính khả thi trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Theo quy hoạch mạng lưới đường sắt giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, ngoài 7 tuyến hiện hữu dài khoảng 2.440 km, Việt Nam dự kiến đầu tư thêm 9 tuyến mới với tổng chiều dài khoảng 2.362 km.

Trong đó, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam có chiều dài khoảng 1.541 km, nối ga Ngọc Hồi (Hà Nội) với ga Thủ Thiêm (TP. Hồ Chí Minh), được thiết kế tốc độ 350 km/h với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 1,7 triệu tỷ đồng. Bên cạnh đó là tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng với tổng vốn đầu tư khoảng 203.231 tỷ đồng cùng nhiều tuyến kết nối liên vùng khác.

Theo Ban Quản lý dự án đường sắt, riêng thị trường thiết bị đường sắt đến năm 2035 được dự báo có quy mô khoảng 34,1 tỷ USD, bao gồm đầu máy, toa xe và hệ thống thông tin tín hiệu.

Tuy nhiên, năng lực công nghiệp đường sắt trong nước hiện vẫn còn hạn chế. Việt Nam mới có hai cơ sở công nghiệp đường sắt chính là Nhà máy xe lửa Gia Lâm và Nhà máy Dĩ An, chủ yếu phục vụ sửa chữa, bảo dưỡng và đóng mới toa xe thông thường.

Nhiều chuyên gia cho rằng hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm cần hướng tới mục tiêu hỗ trợ nội địa hóa vật liệu, cấu kiện và thiết bị đường sắt, phục vụ trực tiếp cho quá trình phát triển công nghiệp đường sắt trong nước, thay vì chỉ dừng ở nghiên cứu lý thuyết.

Theo Quyết định số 808/2026, Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Xây dựng từng bước làm chủ công nghệ xây dựng hạ tầng đường sắt tốc độ cao và đường sắt điện khí hóa đến năm 2030, bao gồm các khâu khảo sát, thiết kế, thi công, sản xuất cấu kiện, bảo trì và sửa chữa công trình.

Mục tiêu là giảm dần phụ thuộc vào công nghệ, thiết bị và nhà thầu nước ngoài, đồng thời hình thành nền công nghiệp xây dựng đường sắt hiện đại phục vụ các dự án hạ tầng chiến lược quốc gia trong dài hạn.