Vì sao nên chọn hình thức PPP để mở rộng cao tốc Bắc - Nam?

Từ năm 2021 đến nay, cao tốc Bắc – Nam phía Đông đã trở thành tuyến giao thông huyết mạch, đóng vai trò kết nối các vùng kinh tế trọng điểm, rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa và góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của nhiều địa phương. Tuy nhiên, với quy mô 4 làn xe như hiện tại, tuyến cao tốc này đang dần trở nên quá tải, đặc biệt tại các đoạn kết nối vào trung tâm các tỉnh, thành phố lớn như Hà Nội, Nghệ An, Khánh Hòa hay TP.HCM. Trong bối cảnh đó, việc mở rộng tuyến đường lên 6 làn xe được xem là yêu cầu tất yếu để đáp ứng nhu cầu phát triển trong trung và dài hạn.

Vì sao nên chọn hình thức PPP để mở rộng cao tốc Bắc - Nam?

Theo Bộ Giao thông vận tải, nếu đầu tư mở rộng toàn tuyến cao tốc Bắc – Nam phía Đông lên 6 làn xe thì tổng mức đầu tư ước tính sẽ vào khoảng 107.000 tỷ đồng. Nếu tiếp tục sử dụng ngân sách nhà nước, áp lực lên cân đối tài khóa sẽ là rất lớn, nhất là trong giai đoạn Chính phủ đang cần ưu tiên nguồn lực cho các lĩnh vực thiết yếu khác như y tế, giáo dục và an sinh xã hội. Chính vì vậy, việc huy động nguồn lực xã hội qua hình thức đối tác công tư (PPP) đã được đặt ra như một lời giải khả thi, hài hòa giữa nhu cầu phát triển và năng lực tài chính quốc gia.

Mô hình PPP không còn xa lạ với Việt Nam. Giai đoạn trước, nhiều tuyến cao tốc như Hà Nội – Hải Phòng, Đà Nẵng – Quảng Ngãi, hay Trung Lương – Mỹ Thuận đã từng được triển khai theo hình thức này. Tuy nhiên, điểm nghẽn của PPP trong quá khứ thường đến từ khâu pháp lý chưa đồng bộ, chia sẻ rủi ro chưa rõ ràng và năng lực tài chính của một số nhà đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu. Tuy nhiên, từ khi Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư chính thức có hiệu lực năm 2021, hành lang pháp lý đã dần được hoàn thiện. Các quy định rõ ràng hơn về cơ chế chia sẻ rủi ro, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên liên quan cũng giúp tăng độ hấp dẫn đối với nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Tập đoàn Đèo Cả – một trong những doanh nghiệp tư nhân hàng đầu trong lĩnh vực hạ tầng giao thông – mới đây đã đề xuất phương án mở rộng tuyến cao tốc Bắc – Nam phía Đông giai đoạn 2017–2021 theo hình thức PPP. Doanh nghiệp này nhấn mạnh việc áp dụng PPP không chỉ giúp tiết kiệm ngân sách nhà nước mà còn thúc đẩy vai trò của khu vực tư nhân trong phát triển hạ tầng. Theo đại diện Đèo Cả, nếu được tạo cơ chế thuận lợi, họ sẵn sàng tham gia đầu tư, quản lý và vận hành các đoạn tuyến với chất lượng cao và chi phí hợp lý, đảm bảo tiến độ và hiệu quả đầu tư.

Một trong những điểm mạnh của PPP là khả năng phân bổ rủi ro hiệu quả hơn giữa nhà nước và nhà đầu tư. Thay vì Nhà nước "ôm" toàn bộ chi phí và rủi ro từ đầu đến cuối như mô hình truyền thống, PPP cho phép chuyển một phần rủi ro về tài chính, kỹ thuật và khai thác cho phía doanh nghiệp. Ngược lại, doanh nghiệp cũng được hưởng quyền thu phí hoặc hưởng một phần chi phí từ ngân sách tùy theo hình thức hợp tác. Điều này giúp đảm bảo hiệu quả kinh tế tổng thể, đồng thời thúc đẩy trách nhiệm và tính chuyên nghiệp trong tổ chức triển khai dự án.

Trong bối cảnh chi ngân sách cho đầu tư phát triển vẫn đang chiếm tỷ trọng lớn nhưng dư địa ngày càng hạn hẹp, việc mở rộng cao tốc Bắc – Nam bằng mô hình PPP được xem là hướng đi chiến lược. Không chỉ giảm tải cho ngân sách, đây còn là cơ hội để hoàn thiện thể chế PPP, thu hút nguồn lực xã hội và nâng cao hiệu quả đầu tư công. Với kinh nghiệm triển khai nhiều dự án BOT, BT trước đây, cộng với sự hỗ trợ pháp lý từ Nhà nước, các doanh nghiệp có tiềm lực như Đèo Cả hoàn toàn có thể trở thành mắt xích quan trọng trong bài toán hạ tầng giao thông quốc gia.

Về phía Nhà nước, điều cần thiết là xây dựng một bộ tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư minh bạch, công khai và đặt hiệu quả đầu tư làm trọng tâm. Bên cạnh đó, cần có những cơ chế hỗ trợ như bảo lãnh doanh thu tối thiểu trong giai đoạn đầu khai thác, hỗ trợ giải phóng mặt bằng và đặc biệt là sớm ban hành các quy định cụ thể về cơ chế chia sẻ rủi ro. Khi các yếu tố pháp lý được đảm bảo, niềm tin thị trường tăng lên, mô hình PPP không chỉ là giải pháp tài chính tạm thời mà còn là đòn bẩy để phát triển hạ tầng bền vững, đồng bộ và hiện đại hơn trong dài hạn.

Sự thay đổi tư duy đầu tư, từ "bao cấp toàn phần" sang "chia sẻ trách nhiệm", sẽ tạo nên bước ngoặt cho các công trình trọng điểm quốc gia như cao tốc Bắc – Nam. Với tầm nhìn chiến lược, việc lựa chọn PPP cho dự án mở rộng này không chỉ hợp lý về kinh tế mà còn phù hợp với xu thế quản trị hiện đại, nơi khu vực công và tư cùng chung vai gánh vác sứ mệnh phát triển đất nước.