Từ vườn quýt ở Lai Vùng đến chuỗi giá trị nông sản sạch

Đó cũng là một lát cắt đáng chú ý về hướng đi mới của nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long: thay vì chỉ bán nông sản thô, nhà vườn đang tìm cách bán cả trải nghiệm, chất lượng, thương hiệu và sự bảo đảm của một chuỗi liên kết.

Từ vườn quýt thành điểm đến

Nhà vườn của ông Trần Bá Chuốt, sinh năm 1959, tại ấp Tân Khánh, xã Lai Vung, Đồng Tháp, rộng 2 ha. Trong khu vườn ấy, quýt hồng là cây trồng chủ lực, chiếm khoảng 90% diện tích và sản lượng, bên cạnh một phần quýt đường cùng một số loại cây ăn trái khác. Nhưng điều làm nên sự khác biệt không chỉ là những hàng quýt.

Du khách check-in vườn quýt của ông Trần Bá Chuốt. Ảnh: HV

Từ năm 2018, khu vườn bắt đầu mở cửa đón khách du lịch. Vào mùa cao điểm, đặc biệt trong hai tháng cuối năm khi quýt vào vụ đẹp nhất, nơi đây đón không ít du khách ghé thăm, chụp ảnh, check-in kết hợp chèo ghe, câu cá, mua trái cây làm quà mà ông cho biết, chừng 10.000 lượt khách mỗi năm.

Du khách đến không chỉ để mua trái cây. Họ bước vào vườn, nhìn cây, ngắm trái, tìm hiểu cách người nông dân chăm sóc và trải nghiệm không gian miệt vườn. Giá trị của nông sản, vì thế, được mở rộng ra ngoài bịch đụng trái cây đơn thuần.

Ông Chuốt cho biết, riêng phần đầu tư phục vụ du lịch tại vườn đã lên khoảng 1,5-2 tỷ đồng, như không gian, bàn ghế, hàng thủ công mỹ nghệ… , chưa kể chi phí tích lũy cho quá trình sản xuất nhiều năm trước đó cho vườn cây.

Cách làm này cho thấy một hướng đi đáng chú ý của kinh tế nhà vườn. Một khu vườn nếu được tổ chức tốt có thể trở thành một điểm đến, nơi sản xuất nông nghiệp kết hợp với du lịch sinh thái và trải nghiệm địa phương.

Với Lai Vung, nơi quýt hồng đã trở thành một sản vật đặc trưng, mô hình này còn có ý nghĩa trong việc giữ chân du khách và nâng giá trị của thương hiệu vùng trồng. Đến lượt mình, du khách sẽ chính là những “tuyên truyền viên” cho nông sản vùng đất này

Nông sản sạch phải bắt đầu từ quy trình

Trước khi làm du lịch, ông đã bắt đầu thay đổi cách sản xuất. Từ năm 2014, nhà vườn áp dụng quy trình theo tiêu chuẩn GlobalGAP. Sau đó, khi hoàn thiện mô hình sản xuất và tiêu thụ, vườn chuyển sang thực hiện theo VietGAP (thực hành sản xuất nông nghiệp tốt).

Theo ông, vấn đề quan trọng nhất không nằm ở tấm bảng chứng nhận treo trước cổng vườn, mà là việc kiểm soát toàn bộ quy trình sản xuất.

Ông Trần Bá Chuốt bên vườn quýt của mình. Ảnh: HV

Nông dân phải biết ghi chép. Phải biết loại thuốc nào được sử dụng, loại nào không được sử dụng. Phải tuân thủ thời gian cách ly và xác định đúng thời điểm thu hoạch. Những yêu cầu tưởng như đơn giản này lại là ranh giới giữa sản xuất theo kinh nghiệm và sản xuất có kiểm soát.

“Trước đây áp dụng GlobalGAP, sau này chuyển sang VietGAP. Hợp tác xã cũng hướng dẫn bà con từ ghi sổ sách, kỹ thuật cách ly đến danh mục thuốc bảo vệ thực vật và thời điểm thu hoạch”, ông nói.

Trong nông nghiệp hiện đại, câu chuyện “sạch” không thể chỉ dựa vào lời cam kết của người sản xuất. Muốn vào được các hệ thống phân phối lớn, nông sản phải có quy trình, có kiểm soát và từng bước xây dựng khả năng truy xuất nguồn gốc.

Nhà vườn của ông Chuốt từng đưa sản phẩm vào chuỗi VinEco từ năm 2016. Sau những thay đổi trong hệ thống phân phối, sản phẩm tiếp tục được cung cấp vào chuỗi WinMart/WinMart+, với sản lượng hàng năm lên đến vài trăm tấn.

Con số này cho thấy một thực tế: tiêu chuẩn sản xuất chỉ thực sự có ý nghĩa kinh tế khi nó gắn được với thị trường.

Nông dân có thể sản xuất tốt, nhưng nếu không có đầu ra, tiêu chuẩn trở thành một khoản chi phí. Ngược lại, doanh nghiệp và hệ thống phân phối muốn có nguồn hàng ổn định cũng cần một vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản. Điểm gặp nhau nằm ở chuỗi liên kết.

Hợp tác xã, chiếc cầu nối từ vườn ra thị trường

Nếu nhà vườn là nơi bắt đầu, Hợp tác xã Nông sản sạch Vĩnh Thịnh do ông làm giám đốc là mắt xích mở rộng mô hình. Hiện hợp tác xã có 5 thành viên chính thức, nhưng đã kết nối hơn 100 hộ sản xuất. Theo ông, hợp tác xã không bó hẹp trong phạm vi một địa phương. Những hộ nông dân tham gia chuỗi sẽ được hướng dẫn quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP. Bộ phận kỹ thuật hỗ trợ từ khâu ghi chép, sử dụng vật tư, thời gian cách ly đến thu hoạch.

Sau khi sản phẩm đạt yêu cầu và được kiểm soát, hợp tác xã tổ chức thu mua để cung cấp cho hệ thống phân phối theo hợp đồng. Những sản phẩm không thuộc nhóm yêu cầu tiêu chuẩn cao có thể được tiêu thụ ở các kênh thị trường khác. “Đây chính là vai trò mà kinh tế hợp tác cần hướng tới”, ông nói.

Nhà trưng bày sách về nông nghiệp, nông thôn trong khuôn viên nhà vườn. A3nhL HV

Trong mô hình tại Lai Vung, nhà vườn, hợp tác xã và chuỗi phân phối tạo thành một cấu trúc liên kết. Người nông dân sản xuất theo yêu cầu chung. Hợp tác xã hỗ trợ kỹ thuật và kiểm soát chất lượng. Đầu ra được kết nối với các kênh tiêu thụ có tiêu chuẩn cao hơn, kiểm soát chặt chẽ và có hỗ trợ cho nhà vườn.

Một điểm khác trong cách làm của ông Chuốt là sự lựa chọn tập trung. Trước đây, hợp tác xã từng liên kết nhiều loại nông sản như cam, xoài, mận và một số loại cây khác. Tuy nhiên, những mặt hàng này không tạo được nguồn cung ổn định quanh năm nên dần được thu hẹp. Hiện quýt đường là một trong những mặt hàng được tập trung cho chuỗi cung ứng thường xuyên.

Bán trái cây và bán cả trải nghiệm

Từ 2 ha vườn quýt ở Lai Vung có thể thấy một hướng đi mới cho nông nghiệp: sản xuất sạch, liên kết hợp tác và phát triển du lịch trải nghiệm. Đến lượt mình, chính du lịch, trải nghiệm tạo uy tín, thương hiệu và quảng bá hình ảnh nông sản sạch, an toàn cho nhà vườn

Trồng quýt theo VietGAP giúp nâng chất lượng, hợp tác xã kết nối nông dân với thị trường, còn du lịch tạo thêm giá trị từ chính khu vườn.

Tuy nhiên, VietGAP không tự bảo đảm đầu ra, một khu vườn đẹp cũng chưa đủ để trở thành điểm đến. Điều quan trọng là sự kết nối giữa người trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp và dịch vụ du lịch.

Với hơn 100 hộ cùng tham gia chuỗi liên kết, câu chuyện ở Lai Vung cho thấy nông dân khó phát triển bền vững nếu vẫn sản xuất và bán hàng đơn lẻ. Khi nông sản được tổ chức thành chuỗi, giá trị của khu vườn không còn chỉ nằm ở diện tích hay sản lượng.