TS. Nguyễn Văn Thuận: Tự chủ đơn vị sự nghiệp đang "mắc kẹt" vì phân loại

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi sự linh hoạt và hiệu quả từ khu vực công, việc đổi mới cơ chế hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập là nhiệm vụ cấp bách. Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Văn Thuận, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội – cơ chế này đang gặp phải những rào cản lớn mang tính thể chế, tập trung vào sự lúng túng trong phân loại hoạt động, quản lý chi phí và hợp đồng dịch vụ.

TS. Nguyễn Văn Thuận phân tích, hiện nay ta đang tiếp cận với mô hình “tự chủ 100%” hoặc “tự chủ một phần” đối với đơn vị sự nghiệp công, thường gắn liền với việc quản lý và sử dụng nhà đất, cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, việc tiếp cận theo khung này đã bộc lộ những hạn chế: khối nhà đất trở nên dàn trải, và vai trò cốt lõi là “dịch vụ công” và “hành chính công” bị hòa lẫn. Điều này khiến ranh giới tự chủ và kiểm soát chi phí bị mờ nhạt, dẫn đến sự thiếu hiệu quả.

TS. Nguyễn Văn Thuận, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội (Ảnh: Phan Chính)

Khái niệm “phân loại” mà TS. Nguyễn Văn Thuận nhấn mạnh là rất căn bản và mang tính quyết định. Cần phải xác định rõ: đơn vị nào thực hiện nhiệm vụ hành chính – quản lý; đơn vị nào thực hiện nhiệm vụ dịch vụ công thiết yếu như giáo dục, y tế, nghiên cứu cơ bản; và đơn vị nào vận hành như doanh nghiệp, có tính cạnh tranh, có hợp đồng dịch vụ với xã hội. Nếu không xác định rõ, sẽ có hiện tượng một đơn vị sự nghiệp vừa làm nhiệm vụ công, vừa cung cấp dịch vụ theo hợp đồng, thậm chí ký kết như doanh nghiệp. Tức là, đang có sự “phối hợp” giữa nhiều cơ chế, dẫn tới lẫn lộn nghiêm trọng trong quản lý nhân sự, chi tiêu và tài chính.

Cũng theo TS. Nguyễn Văn Thuận, khi đơn vị sự nghiệp vẫn vận hành theo mô hình cũ – tức là phần lớn chi tiêu, chi lương, duy trì hoạt động chủ yếu phụ thuộc vào cấp trên phê duyệt – động lực và khả năng đổi mới sẽ bị hạn chế. Đơn vị không có đủ quyền quyết định trong tuyển dụng nhân sự chuyên sâu, không linh hoạt trong quản lý chi phí hoạt động hay ký kết hợp đồng dịch vụ, và phải chịu sự giám sát, phê duyệt chặt chẽ dẫn tới chậm trễ trong các dự án.

TS. Nguyễn Văn Thuận cho rằng, với các viện nghiên cứu ứng dụng phục vụ quản lý, nghiên cứu kinh viện hay nghiên cứu cơ bản, cần được phân định – quản lý theo chức năng cốt lõi của mình và không nên lai tạp với nhiệm vụ điều hành hành chính. Sự lẫn lộn này chính là nguyên nhân khiến các đơn vị “vướng” cơ chế, khó vận hành hiệu quả nguồn lực công và khó thu hút nhân tài.

Trên cơ sở phân tích này, TS. Nguyễn Văn Thuận đưa ra một số đề xuất trọng tâm để hoàn thiện khung vận hành cho đơn vị sự nghiệp công. Đầu tiên là phân loại rõ chức năng và mô hình hoạt động: đơn vị thuộc chức năng “dịch vụ công bắt buộc” cần khung quản lý tương ứng, trong khi đơn vị hoạt động theo hợp đồng dịch vụ, có tính cạnh tranh thị trường cần được vận hành theo mô hình linh hoạt hơn, thậm chí có thể chuyển sang mô hình doanh nghiệp nếu phù hợp. Cơ chế quản lý nhà đất và cơ sở hạ tầng gắn với đơn vị sự nghiệp cần được sử dụng hiệu quả, tránh tình trạng sử dụng dàn trải.

Thứ hai là hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính, nhân sự và chi phí. Cần giao quyền tự chủ lớn hơn cho đơn vị trong việc tuyển dụng, sử dụng nhân sự chất lượng cao, ký hợp đồng với bên ngoài, và hợp tác quốc tế. Đồng thời, thiết lập cơ chế thu phí, hợp đồng dịch vụ rõ ràng cho các đơn vị sự nghiệp có chức năng dịch vụ công và dịch vụ trả phí, đi kèm với việc áp dụng công khai minh bạch báo cáo tài chính, kết quả hoạt động và trách nhiệm giải trình.

Cuối cùng là giám sát và chuyển đổi mô hình phù hợp. Cần thiết lập hệ thống kiểm toán độc lập, đánh giá hiệu quả hoạt động và công bố kết quả định kỳ. Đối với những đơn vị có đủ điều kiện hoạt động như doanh nghiệp, cần có điều kiện chuyển đổi mô hình quản lý theo Luật Doanh nghiệp hoặc tương đương. Thêm vào đó, Nhà nước cần hỗ trợ đơn vị nhỏ, đơn vị mới chuyển đổi bằng đào tạo quản trị tài chính, quản trị nhân sự, hỗ trợ kỹ thuật để họ thích ứng với mô hình mới.