Tiêu chuẩn khí thải mới: Cửa sống hẹp dần cho xe cũ xả thải

Việt Nam đang đứng trước một cột mốc quan trọng trong quá trình hiện đại hóa giao thông và cải thiện chất lượng môi trường đô thị khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường đưa ra dự thảo Quyết định quy định lộ trình áp dụng tiêu chuẩn khí thải mới cho ô tô. Dự thảo này không chỉ đặt ra thách thức lớn đối với hàng triệu phương tiện cũ đang lưu hành, mà còn tạo ra bước ngoặt cho ngành xe điện và lộ trình phát triển giao thông xanh tại các thành phố lớn.

Theo nội dung dự thảo, từ ngày 1/1/2026, các phương tiện ô tô đang lưu hành sẽ được kiểm định khí thải theo các tiêu chuẩn Euro 1 đến Euro 5, tùy thuộc vào năm sản xuất và khu vực lưu hành. Đáng chú ý, hai thành phố có mật độ giao thông dày đặc là Hà Nội và TP.HCM sẽ áp dụng chuẩn khí thải Euro 4 từ năm 2026 và Euro 5 từ năm 2027 cho các xe sản xuất sau năm 2017 và 2022. Trong khi đó, các địa phương khác áp dụng lộ trình mềm hơn, bắt đầu từ mức Euro 3 hoặc 4.

Từ ngày 1/1/2026, các phương tiện ô tô đang lưu hành sẽ được kiểm định khí thải theo các tiêu chuẩn Euro 1 đến Euro 5.

Việc không đạt chuẩn khí thải sẽ đồng nghĩa với việc phương tiện không được đăng kiểm định kỳ, buộc chủ xe phải sửa chữa hoặc nâng cấp động cơ, hệ thống đánh lửa, bơm nhiên liệu, thậm chí lắp đặt thêm thiết bị xử lý khí thải. Những phương án này được cho là tốn kém, nhất là với các xe đã qua sử dụng nhiều năm, khiến không ít người dùng lo ngại. Một số chủ xe, như chị Nguyễn Thị Lan ở Hà Nội, chia sẻ: “Xe tôi hơn 10 năm tuổi, giờ mà phải sửa thì chi phí còn cao hơn cả mua xe mới. Tôi đang tính đổi sang xe điện cho đỡ lo”.

Trước áp lực từ phía người dân, nhiều chuyên gia đề xuất cần có chính sách hỗ trợ từ phía Nhà nước. Ông Vũ Tấn Công, cựu Tổng thư ký Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA), cho rằng cần tính đến khoản hỗ trợ từ 30-50% chi phí nâng cấp khí thải như một hình thức chi ngân sách bảo vệ môi trường. Cùng với đó là sự tham gia của các ngân hàng và hãng xe trong việc cung cấp các gói vay ưu đãi, hỗ trợ người dân chuyển đổi phương tiện.

Dự thảo cũng lần đầu tiên thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý. Cục Đăng kiểm Việt Nam sẽ siết quy trình đo kiểm khí thải và cấp tem lưu hành, còn lực lượng Cảnh sát giao thông sẽ kiểm tra ngẫu nhiên khí thải trên đường, xử lý nghiêm xe không đạt chuẩn. Nếu chủ xe thay thế động cơ mới đạt chuẩn, cơ quan chức năng sẽ hỗ trợ cấp lại đăng ký, giúp xe tiếp tục lưu hành hợp pháp.

Lộ trình kiểm soát khí thải cũng là bệ phóng cho xe điện phát triển mạnh hơn tại Việt Nam. Với ưu điểm không phát thải, chi phí vận hành thấp và ngày càng được ưa chuộng, xe điện trở thành lựa chọn tất yếu khi các khu vực phát thải thấp (LEZ) như Hoàn Kiếm, Ba Đình, Thủ Đức, quận 1 được triển khai. Đây là các vùng hạn chế xe xả thải cao lưu thông, tạo động lực trực tiếp cho việc chuyển đổi sang phương tiện xanh.

Thị trường xe điện cũng đang chứng kiến sự chuyển mình. VinFast hiện dẫn đầu với mạng lưới hơn 150.000 trạm sạc toàn quốc. Tuy nhiên, nhiều thương hiệu quốc tế như BYD, Hyundai hay Tesla vẫn gặp khó khăn trong việc mở rộng hệ thống hạ tầng. Các chuyên gia nhận định, nếu muốn cạnh tranh, các hãng xe nước ngoài cần đầu tư mạnh hơn vào hệ sinh thái sạc và dịch vụ sau bán hàng, đặc biệt ở các tỉnh, vùng ven nơi nhu cầu tăng nhưng hạ tầng vẫn yếu.

Chính sách khí thải mới cũng được giới chuyên gia đánh giá là phù hợp với xu thế toàn cầu. Hiện nay, châu Âu đang áp dụng tiêu chuẩn Euro 6 – cực kỳ nghiêm ngặt về phát thải CO, HC, NOx và bụi mịn. Mỹ áp dụng tiêu chuẩn tương đương Euro 5-6 cho cả xe máy và ô tô, không phân biệt năm sản xuất. Nhật Bản và Singapore đã yêu cầu tất cả xe mới đạt chuẩn Euro 5 từ năm 2020, trong khi các nước như Thái Lan, Malaysia, Indonesia đang trong lộ trình chuyển từ Euro 4 lên Euro 5.

Tuy nhiên, việc triển khai thành công quy chuẩn khí thải đòi hỏi không chỉ sự vào cuộc của Nhà nước mà còn là sự đồng hành từ người dân và doanh nghiệp. Hạ tầng trạm sạc, cơ chế vay ưu đãi, hỗ trợ đổi xe cũ lấy xe điện, giảm thuế nhập khẩu linh kiện… là những yếu tố then chốt để đảm bảo xe điện trở thành lựa chọn khả thi thay vì chỉ là lời kêu gọi.

Với động thái mạnh tay lần này, Việt Nam đang cho thấy quyết tâm hòa nhập với xu thế xanh hóa giao thông toàn cầu. Bài toán môi trường không thể trì hoãn, và lộ trình kiểm soát khí thải chính là phép thử đầu tiên cho năng lực phối hợp, sự thay đổi hành vi và tầm nhìn phát triển bền vững trong từng quyết định chính sách.