 |
Tại quán cà phê nhỏ trên phố, một cú quét mã QR thay cho tờ tiền lẻ. Ở bệnh viện, học phí, viện phí được thanh toán qua điện thoại. Còn tại cơ quan thuế, doanh nghiệp nộp ngân sách chỉ bằng vài thao tác trực tuyến. Những hình ảnh tưởng như đời thường ấy đang phản chiếu một thay đổi lớn: nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn tăng tốc thanh toán số.
Theo thống kê của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), giá trị giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) năm 2025 đã gấp khoảng 28 lần GDP – mức tăng vượt xa các mục tiêu đề ra. Bình quân giai đoạn 2021-2025, số lượng giao dịch tăng gần 59% mỗi năm, còn giá trị tăng hơn 24%.
Những con số này cho thấy tiền mặt đang dần rút lui khỏi "vị trí trung tâm", nhường chỗ cho các phương thức thanh toán số tiện lợi và an toàn hơn.
Hạ tầng số “đỡ lưng” giao dịch
Sự bùng nổ không diễn ra tự phát. Nhiều năm qua, hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng được đầu tư đồng bộ, vận hành liên tục, trong khi mạng lưới chuyển mạch và bù trừ của Công ty cổ phần Thanh toán Quốc gia Việt Nam (Napas) mở rộng kết nối tới hàng loạt lĩnh vực từ giáo dục, y tế đến dịch vụ công.
Giao dịch qua Internet tăng gần 54%, qua điện thoại di động tăng hơn 36%. Riêng QR Code – phương thức thanh toán phổ biến tại cửa hàng, siêu thị – tăng trên 124% về giá trị. Số lượng tài khoản thanh toán cá nhân đã vượt 232 triệu, tương đương gần hai tài khoản cho mỗi người trưởng thành.
Một chỉ dấu khác là mạng lưới ATM giảm dần, trong khi máy POS tăng gần 20%. Người dân ít rút tiền hơn, thay vào đó thanh toán trực tiếp bằng thẻ hoặc điện thoại.
Trong thương mại điện tử, gần 67% giao dịch được thực hiện qua kênh không tiền mặt. 100% cơ sở giáo dục đại học tại đô thị chấp nhận đóng học phí qua ngân hàng. Hàng triệu người hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội cũng nhận tiền qua tài khoản.
Không chỉ khu vực dân sinh, thanh toán số còn lan sang hoạt động tài chính công. Hệ thống của NHNN đã kết nối toàn bộ Kho bạc Nhà nước cấp tỉnh, giúp người dân, doanh nghiệp nộp thuế, phí, lệ phí nhanh chóng.
Thay vì xếp hàng chờ đợi, việc nộp ngân sách giờ đây có thể hoàn tất trong vài phút. Theo giới chuyên gia, đây là bước tiến quan trọng giúp giảm chi phí xã hội, tăng minh bạch và chống thất thoát.
Dữ liệu dân cư – “mỏ vàng” của ngân hàng số
Song song hạ tầng thanh toán, ngành ngân hàng thúc đẩy chuyển đổi số thông qua Đề án 06, chương trình phát triển dữ liệu dân cư và định danh điện tử cấp quốc gia.
Dữ liệu được làm sạch, chuẩn hóa và liên thông với hệ thống ngân hàng, tạo nền tảng cho xác thực điện tử (eKYC). Người dân chỉ cần căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng VNeID để mở tài khoản, đăng ký dịch vụ mà không cần hồ sơ giấy.
Tính đến đầu năm 2026, hơn 146 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân đã được đối chiếu sinh trắc học. Hàng chục ngân hàng, trung gian thanh toán tích hợp xác thực CCCD chip và VNeID vào quy trình giao dịch.
Việc này không chỉ rút ngắn thời gian thủ tục, mà còn giảm gian lận, giả mạo – bài toán nan giải trong môi trường số.
Cùng với tiện lợi, rủi ro công nghệ cao cũng gia tăng. Để ứng phó, NHNN triển khai hệ thống giám sát và cảnh báo giao dịch bất thường. Chỉ trong giai đoạn thí điểm, hơn 2,6 triệu lượt khách hàng đã nhận cảnh báo sớm; hơn 831.000 giao dịch nghi ngờ được hủy bỏ, ngăn chặn thiệt hại gần 3.060 tỷ đồng.
Giới chuyên môn đánh giá đây là “hàng rào kỹ thuật” quan trọng, củng cố niềm tin của người dân vào thanh toán điện tử.
Bước tiếp theo là kết nối xuyên biên giới. Việt Nam đã hoàn tất thanh toán QR với Thái Lan, Lào, Campuchia, Trung Quốc, giúp du khách và doanh nghiệp giao dịch thuận tiện hơn.
Thanh toán số vì thế không chỉ là câu chuyện nội địa, mà đang trở thành “hộ chiếu tài chính” cho thương mại khu vực.
Từ góc nhìn chính sách, thanh toán không tiền mặt là nền tảng của chính phủ số và kinh tế số. Khi dòng tiền được số hóa, dữ liệu giao dịch minh bạch hơn, khả năng quản trị và điều hành vĩ mô cũng hiệu quả hơn.
