 |
| Tour du lịch khám phá hang động Phong Nha - Kẻ Bàng |
Thực trạng của cộng đồng trong phát triển du lịch bền vững
Phát triển du lịch bền vững là sự phát triển du lịch đáp ứng đồng thời các yêu cầu về kinh tế-xã hội và môi trường, bảo đảm hài hòa lợi ích của các chủ thể tham gia hoạt động du lịch, không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu về du lịch trong tương lai. Tức là, phát triển du lịch bền vững nhằm giảm thiểu các chi phí và nâng cao tối đa các lợi ích của du lịch cho môi trường tự nhiên, kinh tế và cộng đồng địa phương, được thực hiện lâu dài mà không ảnh hưởng xấu đến nguồn lợi mà nó phụ thuộc vào. Trong đó, cộng đồng địa phương là những người sinh sống lâu năm trên các vùng, trung tâm du lịch, họ đã và đang sử dụng các tài nguyên trên cùng phạm vi để tồn tại. Ngày nay, du khách không chỉ muốn tham quan các danh lam thắng cảnh mà còn muốn trải nghiệm văn hóa bản địa, các hoạt động thường nhật trong đời sống của người dân địa phương, vì thế sự tham gia của cộng đồng là tất yếu trong các hoạt động du lịch.
Theo Điều 6, Luật Du lịch 2017, nêu rõ “cộng đồng dân cư có quyền tham gia và hưởng lợi ích hợp pháp từ hoạt động du lịch; có trách nhiệm bảo vệ tài nguyên du lịch, bản sắc văn hóa địa phương, giữ gìn an ninh trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ môi trường…. Như vậy, cộng đồng địa phương là nguồn cung cấp các dịch vụ và sản phẩm du lịch địa phương, là người bảo tồn và gìn giữ văn hóa, tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, phù hợp với văn hóa địa phương và mang tính bền vững. Họ còn tham gia vào quy họach phát triển du lịch, lập quyết định liên quan đến phát triển của điểm du lịch; tham gia vào họat động và quản lý, đánh giá các họat động du lịch… Thực tế cho thấy, sự tham gia của cộng đồng trên cơ sở chia sẻ lợi ích với các bên liên quan trong phát triển du lịch không chỉ duy trì những đóng góp lâu dài về kinh tế mà còn đảm bảo sự hỗ trợ và giám sát cần thiết đối với hoạt động du lịch. Vì vậy, huy động sự tham gia của cộng đồng địa phương vào phát triển du lịch chính là giải pháp hữu hiệu thúc đẩy du lịch bền vững.
Bởi sự tham gia của cộng đồng sẽ thúc đẩy các điểm đến du lịch phát triển nhanh, bền vững, đa dạng hóa các sản phẩm du lịch, dịch vụ, lưu trú góp phần níu chân du khách và khai thác tối đa tiềm năng du lịch. Bên cạnh đó, còn tạo thêm sinh kế, cải thiện đời sống nhân dân, nâng cao ý thức trong bảo vệ môi trường; tài nguyên du lịch, bản sắc văn hóa địa phương; giữ gìn an ninh trật tự, an toàn xã hội…mà những yếu tố ấy là những mục đích mà du lịch bền vững hướng đến. Không những thế, sự tham gia của cộng đồng địa phương còn giúp giảm xung đột giữa khách du lịch và người dân địa phương, mở rộng tầm hiểu biết, nâng cao dân trí, tạo giá trị cho du lịch không ngừng phát triển và mở rộng.
Quảng Trị là tỉnh thuộc khu vực Bắc Trung Bộ, sở hữu tiềm năng về du lịch tự nhiên và du lịch nhân văn, cùng với lợi thế về địa lý, giao thông, nguồn nhân lực, sản vật tự nhiên, sản phẩm nông nghiệp phong phú, sự kỳ vĩ, độc đáo của thiên nhiên cộng với văn hóa, lịch sử, xã hội phong phú, quá trình cộng cư lâu đời.. là những tiền đề để phát triển du lịch cộng đồng.
Vai trò của cộng đồng
Những năm qua, trên cơ sở tiềm năng và lợi thế phát triển du lịch cộng đồng đã được tỉnh Quảng Trị (trước đây) quan tâm đầu tư và khai thác. Tỉnh đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách để tạo điều kiện thuận lợi phát triển du lịch cộng đồng như Nghị quyết số 12/2022, ngày 15/4/2022 giai đoạn 2022 - 2030, kế hoạch số 210/KH-UBND về thực hiện chương trình phát triển du lịch nông thôn trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2022 - 2025. Gần đây nhất là Kế hoạch số 34/KH-UBND ngày 14/02/2025 về đề án phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh. Tỉnh đã chỉ đạo lồng ghép nhiều nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi để hỗ trợ đầu tư phát triển du lịch cộng đồng. Nhờ đó trên địa bàn tỉnh đã bước đầu hình thành một số khu, điểm du lịch cộng đồng như: điểm du lịch cộng đồng sinh thái Trằm Trà Lộc, điểm du lịch cộng đồng giếng cổ Gio An. Điểm du lịch cộng đồng thôn Chênh Vênh, điểm du lịch cộng đồng suối nước nóng Klu, các bãi tắm du lịch cộng đồng ở biển Gio Hải, Vĩnh Thái, các mô hình du lịch cộng đồng ở Khe Sanh, Hướng Phùng, Đăkrông dọc đường Hồ Chí Minh (nhánh Tây nối với Phong Nha - Kẻ Bàng).
Đáng chú ý các địa phương đã kết hợp phát triển du lịch cộng đồng gắn với lợi thế vị trí địa lý, khí hậu, cảnh quan thiên nhiên, kết hợp phát triển một số sản phẩm đặc sản địa phương, như: Cà phê Khe Sanh, Hồ Tiêu (Cùa, Vĩnh Linh) các loại cao lá dược liệu (lá vằng, cà gai leo) hải sản khô, các loại tinh bột (tinh bột nghệ, sắn dây)… đã mang lại hiệu quả kinh tế cao.
Nhìn chung hoạt động du lịch cộng đồng ở Quảng Trị thời gian qua đang ở giai đoạn phát triển ban đầu, đã tạo ra cơ hội việc làm trực tiếp và gián tiếp cho người dân địa phương như: dịch vụ lưu trú, Homestay, hướng dẫn viên, cung cấp ẩm thực, bán sản phẩm thủ công, nông sản sạch… góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa (bảo tồn các lễ hội mừng lúa mới, Arieuping, nghề dệt, thành lập các đội nghệ nhân, văn nghệ truyền thống phục vụ du khách). Nhận thức và năng lực cộng đồng từng bước được nâng lên, tài nguyên thiên nhiên được bảo vệ.
Căn cứ trên tiềm năng, lợi thế tỉnh Quảng Bình (trước đây) đang tập trung vào 3 nhóm mô hình chủ yếu là du lịch sinh thái và du lịch sinh thái kết hợp với du lịch nông nghiệp, du lịch bản địa.
Đối với mô hình du lịch cộng đồng dựa vào tài nguyên thiên nhiên, tập trung chủ yếu tại khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng với các loại hình sản phẩm du lịch chính là du lịch sinh thái, du lịch mạo hiểm, du lịch sông nước. Nổi bật có Oxalis Adventure Tours là đơn vị kinh doanh lữ hành quốc tế hàng đầu Việt Nam và khu vực Châu Á về du lịch mạo hiểm, ngoài ra Oxalis tích cực hỗ trợ cộng đồng địa phương trong việc phát triển, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân trên địa bàn thông qua tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hơn 500 lao động toàn thời gian và người khuôn vác. Công ty Jungle Boss với ba mảng kinh doanh là du lịch mạo hiểm, tiếp nhận du khách trải nghiệm nông nghiệp, hướng dẫn du khách tham quan và dịch vụ ăn uống ẩm thực. Công ty đã tạo ra việc làm và thu nhập ổn định cho hơn 50 lao động bản địa.
Mô hình du lịch sinh thái kết hợp với nông nghiệp đây là một trong những sản phẩm độc đáo, hấp dẫn, thu hút lượng du khách lớn, nhất là khách quốc tế, vừa mang lại lợi ích cho cộng đồng bản địa, vừa góp phần tăng cường quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống của Phong Nha-Kẻ Bàng đến với thế giới. Điển hình nhất Chày Lập Farmstay and Resort, đây là một mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu, sản phẩm lưu trú chất lượng cao. Chày Lập Farmstay đã tuyển dụng 60 nhân viên, trong đó 90% trong số là người dân địa phương.
Mô hình các hộ kinh doanh dịch vụ lưu trú tại nhà dân (Homestay) cũng khá phát triển, trong đó hệ thống homestay đã có sự đầu tư bài bản và phát triển nhanh chóng cả về số lượng lẫn chất lượng. Nhiều cơ sở đầu tư cơ sở vật chất, bể bơi, các dịch vụ, phát triển rất tốt được khách du lịch yêu thích, thu hút khách, phần lớn là khách nước ngoài hay du khách lựa chọn cho các kỳ nghỉ như Victory Road Villas, Sơn Đoòng Bungalow, Eureka Homestay, Hồ Khanh Homestay… Ngoài các mô hình homestay và farmstay còn có các hình thức kinh doanh du lịch khác nhằm phục vụ nhu cầu của du khách như: dịch vụ ăn uống, thuê xe đạp leo núi, hoạt động dã ngoại, tham gia các trò chơi dân gian, tham gia các hoạt động hàng ngày cùng với người dân bản địa...
 |
| Du khách khám phá Động Châu - Khe Nước Trong |
Bên cạnh đó, các sản phẩm du lịch cộng đồng không ngừng được phát triển, mở rộng như tham quan quần thể danh lam thắng cảnh và các làng nghề truyền thống; khám phá thiên nhiên và tìm hiểu văn hóa cộng đồng người Vân Kiều ở huyện Quảng Ninh và Lệ Thủy; trải nhiệm thiên nhiên và tìm hiểu văn hóa cộng đồng người Rục ở xã Thượng Hóa, huyện Minh Hóa; du thuyền ngắm cảnh sông Nhật Lệ kết hợp tam quan các danh thắng, di tích lịch sử…Xây dựng và đưa vào khai thác một số làng văn hóa, du lịch như Cự Nẫm (Bố Trạch); Cảnh Dương (Quảng Trạch); Tân Hóa (Minh Hóa) với sản phẩm đặc trưng là “trải nghiệm cuộc sống mùa lụt”; một số làng nông thôn mới kiểu mẫu như Mai Thủy, Bắc Trạch…
Một số giải pháp
Thứ nhất, nâng cao nhận thức và hành động của người dân vào tham gia phát triển du lịch bền vững
Sự tham gia của người dân địa phương là điều kiện cần thiết để đảm bảo cho sự phát triển bền vững của hoạt động du lịch. Vì vậy, cần nâng cao nhận thức của người dân địa phương về phát triển du lịch nói chung và du lịch cộng đồng nói riêng; tăng cường sự trao đổi thông tin trong chính cộng đồng địa phương và giữa cộng đồng địa phương với các bên liên quan giúp người dân được hưởng lợi từ hoạt động du lịch cộng đồng một cách công bằng; trao quyền cho người dân trong hoạt động du lịch cộng đồng và đa dạng hóa loại hình du lịch nhằm tăng cường sự tham gia của người dân địa phương, thu hút và tăng cường sự tham gia của người dân địa phương vào phát triển du lịch, bên cạnh các chương trình nâng cao năng lực, chia sẻ nguồn lợi thì cần phải quan tâm đến việc nghiên cứu sản phẩm nhằm đa dạng hóa các loại hình du lịch đặc biệt là du lịch có liên quan đến văn hóa, di sản và lối sống của người dân bản địa…
Thứ hai, cần xây dựng, hoàn thiện một quy hoạch mang tính chiến lược trong phát triển các mô hình du lịch cộng đồng.
Hiện nay, Quảng Trị đã có Quy hoạch về phát triển tỉnh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, trong đó du lịch cộng đồng đang được chú trọng để phát triển du lịch thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Do đó, ngành du lịch cần rà soát, cập nhật và hoàn chỉnh công tác quy hoạch du lịch của tỉnh cho phù hợp với quy hoạch ngành du lịch Việt Nam và quy hoạch vùng Bắc Trung bộ trong bối cảnh mới nhằm khai thác tối đa và phát huy vai trò cộng đồng trong phát triển du lịch bền vững. Trong đó, quy hoạch phát triển du lịch cộng đồng cần chú ý đến các yếu tố đặc điểm chất lượng nguồn nhân lực; chú trọng hơn đến đầu tư phát triển tài nguyên nhân văn; các hoạt động bổ trợ cho du lịch cộng đồng theo hướng khai thác tiềm năng nhân văn cần được nghiên cứu cẩn thận trước khi đưa vào tour, tuyến; nghiên cứu trường hợp điển hình thành công trong du lịch cộng đồng và chia sẻ với cộng đồng địa phương để cùng nhau kết nối, hỗ trợ…
Thứ ba, tăng cường công tác quản lý nhà nước, thể chế chính sách đưa các hoạt động, mô hình du lịch cộng đồng ngày càng hiệu quả, thực chất.
Hoạt động tự phát của du lịch cộng đồng đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách cần ban hành các văn bản, thể chế, quy định liên quan đến phát triển du lịch cộng đồng. Điều này trước hết để tạo hành lang pháp lý, vừa kịp thời chấn chỉnh, vừa mang tính định hướng cho các bên liên quan trong hệ sinh thái du lịch cộng đồng tại Quảng Trị. Ban hành các quy định cụ thể ràng buộc trách nhiệm đối với các dự án phát triển du lịch tại địa phương trong việc ưu tiên sử dụng lao động tại địa phương; quy định về khai thác bền vững, tôn tạo tài nguyên du lịch địa phương; xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm có thế mạnh; chính sách hỗ trợ nhân dân như hỗ trợ mặt bằng, vốn kinh doanh; chính sách miễn, giảm thuế… Đồng thời, cần thiết phải đưa nội dung phát triển du lịch cộng đồng vào kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội; xây dựng các chiến lược và mô hình phát triển du lịch cộng đồng gắn với giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới…
Thứ tư, tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng du lịch và xúc tiến, quảng bá, liên kết thị trường du lịch.
Một trong những điều kiện quan trọng để phát triển du lịch là cơ sở hạ tầng. Vì vậy tỉnh cần hỗ trợ vốn phát triển cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch đối ở những địa bàn thực hiện các dự án phát triển du lịch cộng đồng. Các ngân hàng cần tạo thuận lợi cho cộng đồng dân cư vay vốn ưu đãi để đầu tư phát triển các dịch vụ du lịch; chính quyền địa phương cần quy hoạch và hỗ trợ cộng đồng dân cư về mặt bằng kinh doanh. Đẩy mạnh xã hội hóa trong việc phát triển du lịch tại các khu vực nghèo đồng thời tranh thủ tối đa sự tài trợ của các tổ chức, doanh nghiệp trong nước và quốc tế nhằm huy động tổng hợp các nguồn tài chính phục vụ phát triển.
Đồng thời, cần xây dựng các chương trình giới thiệu sản phẩm địa phương lồng ghép với các chương trình, thông tin chung. Chú trọng vai trò của doanh nghiệp du lịch lớn trong việc kết nối với các hộ kinh doanh, cộng đồng và chính quyền địa phương. Tăng cường kết nối giữa các bên liên quan để truyền thông cho du lịch cộng đồng, cần có chiến lược định vị cho thương hiệu du lịch cộng đồng phù hợp, từ việc lập kế hoạch, thực thi cho đến hoạt động truyền thông. Tận dụng cơ hội tham gia các hoạt động xúc tiến và quảng bá du lịch với các bên liên quan...
Thứ năm, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trình độ, kỹ năng của cộng đồng địa phương trong tham gia phát triển du lịch.
Cần tổ chức các khoá đào tạo ngắn hạn thích ứng với hoạt động du lịch cộng đồng như tổ chức các khóa học về quản lý doanh nghiệp nhỏ, chủ doanh nghiệp, chủ hộ có tham gia kinh doanh du lịch trên địa bàn; các khoá học ngắn hạn tại chỗ vừa đào tạo kỹ năng phục vụ, vừa xây dựng ý thức bảo vệ môi trường, vệ sinh an toàn thực phẩm và an ninh, an toàn trong phục vụ du lịch; các lớp bồi dưỡng ngắn ngày cho những lao động thời vụ vốn là dân cư địa phương…Đặc biệt, đào tạo nâng cao năng lực ngoại ngữ, nhất là các cơ sở kinh doanh du lịch phải hướng tới việc đào tạo và sử dụng nhân lực trình độ về ngoại ngữ…
