PGS-TS Nguyễn Chỉ Sáng: Cần doanh nghiệp nòng cốt để làm chủ công nghiệp vật liệu quốc gia

Tại hội thảo về phát triển ngành cơ khí và vật liệu, PGS-TS Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI), cho rằng Việt Nam đang đứng trước một ngưỡng cửa quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa.

Theo ông, nếu không làm chủ được công nghiệp vật liệu, mọi tham vọng phát triển các ngành công nghiệp khác như năng lượng, hạ tầng, quốc phòng hay chế tạo thiết bị đều sẽ phụ thuộc vào bên ngoài. “Chúng ta không thể nói đến một nền kinh tế hùng cường nếu vẫn phải nhập khẩu phần lớn vật liệu đầu vào và công nghệ lõi”, ông nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy, dù Việt Nam đã có bước tiến trong lĩnh vực gia công, lắp ráp, nhưng giá trị gia tăng vẫn còn hạn chế do phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và công nghệ nhập khẩu. Điều này khiến doanh nghiệp trong nước khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực có hàm lượng kỹ thuật cao.

Theo PGS-TS Nguyễn Chỉ Sáng, bài toán đặt ra không chỉ là mở rộng quy mô sản xuất, mà là nâng cấp năng lực thiết kế, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình chế tạo. Đây là những yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh dài hạn của ngành công nghiệp.

PGS-TS Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI).

Một trong những đề xuất đáng chú ý của Chủ tịch VAMI là việc lựa chọn khoảng 15–20 doanh nghiệp nòng cốt để giao nhiệm vụ chiến lược đến năm 2045. Đây sẽ là những “đầu tàu” trong các lĩnh vực then chốt như luyện kim, vật liệu chiến lược, thiết bị năng lượng và công nghiệp đường sắt.

Theo ông, việc phân tán nguồn lực hỗ trợ cho quá nhiều doanh nghiệp sẽ khó tạo ra đột phá. Thay vào đó, cần tập trung đầu tư có trọng điểm, tạo điều kiện để một số doanh nghiệp đủ mạnh vươn lên làm chủ công nghệ và dẫn dắt thị trường.

“Chúng ta cần những doanh nghiệp có quy mô, có năng lực công nghệ và tầm nhìn dài hạn để đảm nhận các nhiệm vụ lớn của quốc gia. Nếu không có lực lượng nòng cốt, rất khó để xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh”, ông Sáng nói.

Song song với việc lựa chọn doanh nghiệp, ông cũng đề xuất xây dựng các gói tín dụng dài hạn với lãi suất phù hợp, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ và mở rộng sản xuất. Bên cạnh đó là các chính sách ưu đãi thuế cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), cũng như cơ chế khấu hao nhanh đối với thiết bị hiện đại.

Một điểm nhấn quan trọng khác là yêu cầu bắt buộc về tỷ lệ nội địa hóa và chuyển giao công nghệ trong các dự án lớn. Theo ông Sáng, các dự án hạ tầng quy mô lớn như đường sắt, năng lượng hay quốc phòng cần được thiết kế theo hướng ưu tiên doanh nghiệp trong nước, không chỉ ở vai trò thi công mà cả thiết kế và chế tạo.

“Thay vì chỉ mua thiết bị, chúng ta cần ‘mua năng lực’. Điều đó có nghĩa là phải tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu vào quá trình thiết kế, sản xuất và làm chủ công nghệ”, ông nhấn mạnh.

Đặc biệt, với lĩnh vực đường sắt – một thị trường được dự báo có quy mô rất lớn trong tương lai – Chủ tịch VAMI đề xuất xây dựng một đề án riêng với cơ chế đặc thù. Mục tiêu là giúp Việt Nam tự chủ trong đầu tư, vận hành và bảo trì hệ thống, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào nhà thầu nước ngoài.

Bên cạnh các giải pháp về doanh nghiệp và chính sách, PGS-TS Nguyễn Chỉ Sáng cũng nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc kiến tạo thị trường thông qua đầu tư công.

Theo ông, các dự án lớn do Nhà nước dẫn dắt có thể trở thành “bệ phóng” để doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực. Nếu được thiết kế hợp lý, đây sẽ là cơ hội để hình thành các liên danh doanh nghiệp nội địa đủ sức đảm nhận các dự án quy mô lớn.

Quan điểm này cũng nhận được sự đồng tình từ nhiều chuyên gia trong ngành. Việc cho phép áp dụng cơ chế chỉ định thầu có điều kiện đối với các liên danh trong nước, đặc biệt trong các dự án siêu trọng điểm, được xem là giải pháp để “nuôi dưỡng” năng lực nội địa.

Tuy nhiên, ông Sáng cũng lưu ý rằng, việc hỗ trợ cần đi kèm với cơ chế giám sát chặt chẽ, đảm bảo hiệu quả và tránh tình trạng ỷ lại vào chính sách. “Doanh nghiệp được lựa chọn phải chứng minh được năng lực thực sự, không chỉ dựa vào ưu đãi”, ông nói.

Trong dài hạn, mục tiêu không chỉ là xây dựng một vài doanh nghiệp lớn, mà là hình thành một hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh, trong đó các doanh nghiệp nòng cốt đóng vai trò dẫn dắt, kết nối với mạng lưới doanh nghiệp vệ tinh.

Hướng tới năm 2045, khi Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, việc làm chủ công nghiệp vật liệu sẽ là một trong những trụ cột quan trọng. Và như PGS-TS Nguyễn Chỉ Sáng nhấn mạnh, con đường đó không thể thiếu những doanh nghiệp “đầu tàu” đủ sức gánh vác các nhiệm vụ chiến lược của quốc gia.