Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) đóng vai trò quan trọng trong hệ thống bảo hiểm xã hội của một quốc gia, mang lại sự an tâm cho người lao động khi đối mặt với tình trạng thất nghiệp. Đây là một loại hình bảo hiểm hoạt động dựa trên nguyên tắc chia sẻ, trong đó tất cả người lao động đóng vào Quỹ BHTN, và chỉ những người bị mất việc mới được hưởng quyền lợi từ quỹ này.
Theo quy định tại Khoản 4 Điều 3 Luật Việc làm năm 2013, BHTN không chỉ giúp bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất việc làm, mà còn hỗ trợ họ trong việc học nghề mới, duy trì việc làm và tìm kiếm công việc mới. Quỹ BHTN được tài trợ bởi ba nguồn thu chính: 1% tiền lương tháng của người lao động, 1% tiền lương tháng từ phía người sử dụng lao động và tối đa 1% từ ngân sách trung ương. Điều này đảm bảo rằng quỹ có nguồn tài chính ổn định để hỗ trợ những người mất việc.
Mỗi năm, Quỹ BHTN thu về tổng cộng 36% mức lương tháng của người lao động, tuy nhiên chỉ có 12% là do người lao động đóng từ tiền lương của mình. Điều này tạo nên sự cân đối trong việc chia sẻ trách nhiệm giữa người lao động, người sử dụng và Nhà nước để đảm bảo rằng những người bị mất việc sẽ nhận được sự hỗ trợ xứng đáng.
Theo Điều 50 Luật Việc làm 2013, mức trợ cấp thất nghiệp được tính dựa trên 60% mức bình quân tiền lương tháng mà người lao động đã đóng vào BHTN trong 6 tháng liền kề trước khi mất việc. Thời gian hưởng trợ cấp tối thiểu là 3 tháng, và sau đó mỗi thêm 12 tháng đóng BHTN sẽ được hưởng thêm 1 tháng trợ cấp, với thời gian tối đa là 12 tháng. Điều này tạo cơ hội cho người lao động tìm kiếm việc làm mới một cách bình thường mà không phải lo lắng về nguồn thu nhập.
Tuy nhiên, một điểm đáng chú ý là tỷ lệ hưởng trợ cấp thất nghiệp cao hơn nhiều so với mức đóng của người lao động (60% so với 12%). Điều này thể hiện tinh thần chia sẻ trong hệ thống bảo hiểm xã hội, giúp đảm bảo rằng những người bị mất việc sẽ không gặp khó khăn về thu nhập trong giai đoạn khó khăn của họ.
Bảo hiểm thất nghiệp là một phần quan trọng trong hệ thống bảo hiểm xã hội, đảm bảo rằng người lao động có một mạng lưới an toàn khi đối mặt với thất nghiệp. Với sự chia sẻ trách nhiệm từ người lao động, người sử dụng và Nhà nước, hệ thống này đóng góp vào sự ổn định và phát triển bền vững của xã hội.
Theo số liệu báo cáo từ các Trung tâm Dịch vụ Việc làm, trong năm 2022, hơn 984.000 người đã đăng ký để hưởng trợ cấp thất nghiệp tại cả nước, trong đó có hơn 975.000 người đã được giải quyết và nhận trợ cấp. Những con số này tạo ra một hình ảnh tích cực về hiệu quả của chính sách bảo hiểm thất nghiệp trong việc hỗ trợ người lao động (NLĐ) khi họ gặp khó khăn trong việc tìm kiếm công việc mới.
Bảo hiểm thất nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi họ mất việc và đồng thời giúp họ duy trì cuộc sống hàng ngày trong thời gian thất nghiệp, cung cấp sự an tâm để tìm kiếm cơ hội mới. Trong bản tổng kết về việc thực thi Luật Việc làm 2013, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã đánh giá cao chức năng của BHTN, nhấn mạnh rằng chính sách này có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người lao động trở lại thị trường lao động, đặc biệt trong bối cảnh khó khăn do đại dịch Covid-19.
Một trong những thách thức chính của BHTN là phạm vi áp dụng hạn chế. Hiện tại, chỉ những NLĐ làm việc trong khu vực chính thức, có hợp đồng lao động mới có quyền tham gia BHTN theo hình thức bắt buộc. Những người lao động trong khu vực phi chính thức không thể tham gia do thiếu hình thức tự nguyện trong chương trình này.
Theo Điều 43 của Luật Việc làm 2013, hai nhóm đối tượng bắt buộc tham gia BHTN bao gồm người lao động và đơn vị sử dụng lao động. Người lao động có thể tham gia BHTN khi làm việc theo hợp đồng lao động hoặc hợp đồng làm việc với các hình thức xác định thời hạn, không xác định thời hạn, theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ 3 tháng đến dưới 12 tháng.
Mặc dù đã đạt được nhiều thành công trong việc giúp người lao động khi họ mất việc, nhưng việc mở rộng phạm vi tham gia BHTN để bao gồm cả lao động phi chính thức có thể là một hướng đi đáng xem xét. Điều này sẽ đảm bảo rằng mọi người lao động, bất kể hình thức công việc của họ, đều có quyền được hưởng lợi từ chính sách quan trọng này và góp phần tạo dựng một hệ thống bảo hiểm xã hội toàn diện và công bằng.
Nhận ra hạn chế trên, trong kế hoạch xây dựng dự thảo Luật Việc làm sửa đổi, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đề xuất sửa đổi theo hướng mở rộng đối tượng tham gia BHTN.
Cụ thể, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đề xuất cho tất cả người lao động có giao kết hợp đồng làm việc, hợp đồng lao động xác định, không xác định thời hạn hoặc hợp đồng lao động xác định thời hạn từ 1 tháng trở lên thuộc đối tượng tham gia BHTN.
Nếu đề xuất này được thông qua, nhóm lao động được tham gia BHTN sẽ được mở rộng, quy mô NLĐ được bảo đảm chính sách an sinh khi chẳng may mất việc sẽ lớn hơn rất nhiều.
Vũ Quý
