Miễn trừ trách nhiệm để gỡ điểm nghẽn cơ chế sandbox

Vấn đề lớn nhất của khoa học công nghệ hiện nay nằm ở tư duy quản lý. Theo báo cáo sơ kết sau hơn một năm rưỡi thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, Bộ Khoa học và Công nghệ thừa nhận khung thể chế cơ bản đã có nhưng khâu thực thi lại tắc nghẽn. Hoạt động đổi mới sáng tạo luôn đi kèm rủi ro, nhưng cơ quan nhà nước lại quản lý bằng tư duy hành chính. Tiêu chí "không để thất thoát" vô tình tạo ra tâm lý e ngại. Cán bộ chọn giải pháp an toàn là không quyết định, khiến cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) không thể phát huy tác dụng thực tế.

Hội thảo khoa học với chủ đề “Nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho lĩnh vực blockchain và tài sản mã hóa tại Trung tâm Tài chính quốc tế TP. Hồ Chí Minh (VIFC-HCMC)” (Ảnh: TTXVN).

Khoảng trống này đang đè nặng lên vai cộng đồng doanh nghiệp. Đại diện Tập đoàn Phenikaa chỉ rõ hai lực cản lớn nhất là thiếu hệ sinh thái cung ứng đồng bộ và sự chậm trễ của pháp luật. Những công nghệ lõi như xe tự hành, drone, trí tuệ nhân tạo (AI) hay bán dẫn cần nguồn vốn khổng lồ nhưng lại chưa có quy định điều chỉnh. Doanh nghiệp kiến nghị Chính phủ nhanh chóng vận hành cơ chế sandbox, đồng thời áp dụng cơ chế fast-track (lối đi ưu tiên) để rút ngắn thời gian cấp phép thử nghiệm. Cùng với đó là yêu cầu về cơ chế đồng tài trợ từ Nhà nước nhằm tạo nguồn vốn mồi, đẩy nhanh giai đoạn từ thử nghiệm (pilot) đến sản xuất loạt nhỏ.

Ở khối hàn lâm, rào cản thủ tục cũng đang gây lãng phí nguồn lực xám. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tài Tuệ - Giám đốc Phòng thí nghiệm trọng điểm về Địa môi trường và Ứng phó biến đổi khí hậu (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định các nhà khoa học đang mất quá nhiều thời gian cho hồ sơ xét duyệt. Ông đề xuất đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính và tăng quyền tự chủ thực chất cho các viện, trường.

Cùng góc nhìn này, Đại học Quốc gia Hà Nội chính thức kiến nghị cho phép áp dụng cơ chế sandbox với các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, vi mạch bán dẫn, thiết bị bay không người lái (UAV) và công nghệ lượng tử.

Áp lực gỡ vướng cũng đang dội về từ các trung tâm kinh tế lớn. Trong tham luận gửi Hội nghị toàn quốc sơ kết Nghị quyết 57, Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh kiến nghị Chính phủ sớm ban hành quy định hướng dẫn cơ chế sandbox theo Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo. Địa phương này nhấn mạnh cần phân định rõ thẩm quyền với Trung ương để chủ động thử nghiệm các công nghệ mới như AI, blockchain, fintech, internet vạn vật (IoT), xe tự hành, điện toán đám mây.

Để giải quyết triệt để nút thắt, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất Chính phủ thiết lập một không gian pháp lý an toàn, quy định rõ cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với tổ chức, cá nhân thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi nếu xảy ra sự cố. Quá trình quản lý cơ chế sandbox cũng phải chuyển đổi theo nguyên tắc một đầu mối, xóa bỏ tiền kiểm hành chính và tập trung giám sát bằng dữ liệu, đo lường hiệu quả qua các mốc kỹ thuật đầu ra.