Lễ Cấp Sắc người Dao đỏ Văn Yên (Lào Cai): Di sản thiêng liêng giữa đại ngàn

Khi sương sớm còn bảng lảng trên những sườn núi, tiếng trống, tiếng chiêng vang lên giữa bản làng vùng Quế Văn Yên, tỉnh Lào Cai, cũng là lúc đồng bào Dao đỏ bước vào Lễ Cấp Sắc – đại lễ thiêng liêng nhất trong đời người đàn ông Dao. Nghi lễ ấy không chỉ để báo với tổ tiên rằng con cháu đã trưởng thành, mà còn là lời dạy sâu sắc về đạo làm người, đạo làm con, làm chồng và trách nhiệm với bản làng.

Toàn cảnh lễ cấp sắc của những người đàn ông Dao (Ảnh: Thu Nhài)

Với người Dao đỏ, đàn ông nếu chưa trải qua Lễ Cấp Sắc thì chưa được coi là người lớn thực sự. Họ chưa đủ tư cách dự họp bàn những công việc quan trọng của dòng họ, chưa được thần linh và tổ tiên thừa nhận. Bởi vậy, dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, gia đình nào cũng cố gắng lo cho con trai làm lễ cấp sắc, để sau này con cháu “đủ vía”, đủ đức mà bước vào đời.

Lễ Cấp Sắc của người Dao đỏ vùng Quế Văn Yên có ba bậc: cấp sắc 3 đèn, 7 đèn và cao nhất là 12 đèn. Theo lời các bậc cao niên trong bản, 3 đèn là bước khởi đầu để làm người trưởng thành; 7 đèn là đã đủ năng lực làm chủ gia đình. Riêng cấp sắc 12 đèn là bậc cao nhất, dành cho những người có chí học đạo, học làm thầy cúng, gánh vác trách nhiệm tâm linh cho cộng đồng.

Các cô gái thực hiện các nghi lễ trong Lễ cấp sắc (Ảnh: Thu Nhài)

Người Dao quan niệm rằng, chỉ khi qua lễ cấp sắc, người đàn ông mới chính thức được công nhận là con cháu của Bàn Vương – thủy tổ của dân tộc Dao. Từ đó, con người phải sống cho đúng lẽ phải, không làm điều ác, không nói điều xấu, biết giữ nếp nhà, giữ đạo lý, góp sức xây dựng bản làng yên vui.

Lễ Cấp Sắc diễn ra trong nhiều ngày, nhiều đêm với hàng loạt nghi thức nối tiếp nhau. Mở đầu là lễ khai đàn để thầy cúng báo cáo với tổ tiên, thần linh về lý do tổ chức buổi lễ. Tiếp đó là lễ dâng đèn, xưng danh, báo tên tuổi, chức phận của người được cấp sắc trước trời đất. Trong suốt thời gian làm lễ, những người được cấp sắc và người tham dự đều phải ăn chay, giữ thân thanh sạch, giữ lòng trong sáng.

Nghi lễ cấp sắc (Ảnh: Thu Nhài)

Âm thanh trống, chiêng, kèn hòa quyện với tiếng tụng lễ vang vọng giữa núi rừng, tạo nên không gian vừa linh thiêng, vừa gần gũi. Khi các thầy cúng thổi tù và gọi Ngọc Hoàng giáng đàn chứng giám, cả bản làng lặng đi, ai cũng tin rằng thần linh đã về, lắng nghe lời khấn của con cháu.

Riêng Lễ Cấp Sắc 12 đèn còn có thêm nghi thức “học làm thầy”. Trước khi học đạo làm thầy cúng, các trò được dạy đạo làm người: phải có tâm, có đức, sống ngay thẳng, không vụ lợi, thì mới mang phúc lành về cho gia đình và cộng đồng. Điệu múa rùa – chậm rãi, uy nghi – được thực hiện trong lễ 12 đèn mang ý nghĩa cầu sự bền bỉ, trí tuệ và trường tồn.

Trong suốt quá trình làm lễ, người được cấp sắc phải ăn ở tập trung, không đi đâu xa. Vợ của họ cũng phải ở cùng một chỗ. Trước mỗi bữa ăn, họ đều ra trước bàn thờ thần linh ở gian giữa để vái lạy, xin phép rồi mới dùng cơm. Đồng bào tin rằng, có kính thì mới có thiêng, có giữ lễ thì tổ tiên mới phù hộ.

Các cặp vợ chồng chuẩn bị bước vào nghi lễ cấp sắc

Nghi lễ thiêng liêng nhất trong cấp sắc 12 đèn là lễ “đăng quang”. Sau nghi lễ này, người đàn ông Dao đỏ chính thức được phong chức danh tâm linh. Các thầy cúng dẫn trò lên “tồ sên” – thiên đình – để nhận dấu ấn của Ngọc Hoàng và văn bằng âm – dương. Đây được coi là “bằng cấp” cao nhất trong cuộc đời người đàn ông Dao đỏ.

Khoảnh khắc các trò cùng vợ quỳ dưới chân cầu thang nhận dấu ấn và văn bằng là giây phút thiêng liêng, xúc động. Một bản văn bằng được đốt để báo với trời đất, một bản được cất giữ cẩn thận. Khi người đó qua đời, tờ văn bằng ấy mới được đốt để thần linh nhận ra con cháu mà đón về với tổ tiên.

Các thầy cúng làm nghi lễ cấp sắc

Khi nghi lễ kết thúc, cả bản cùng mở tiệc mừng. Rượu ngô, cơm mới, thịt ngon được mang ra chúc mừng những người vừa được cấp sắc. Tiếng cười nói rộn ràng, nhưng ai cũng hiểu rằng, từ giây phút ấy, người đàn ông Dao đỏ đã mang trên vai trách nhiệm lớn hơn với gia đình, dòng họ và bản làng.

Với những giá trị văn hóa, tâm linh và giáo dục sâu sắc, Lễ Cấp Sắc của người Dao đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2012. Từ một nghi lễ cổ truyền của cộng đồng, lễ cấp sắc hôm nay trở thành di sản chung cần được gìn giữ và phát huy.

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng trống Lễ Cấp Sắc vẫn vang lên giữa núi rừng Quế xã Văn Yên, nhắc con cháu người Dao đỏ nhớ về cội nguồn, sống cho trọn đạo làm người, để bản làng mãi bình yên, no ấm.