Xòe Thái Mường Lò: Giữ hồn di sản, mở hướng phát triển du lịch cộng đồng

Ở Mường Lò, xã Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai xòe không chỉ dành cho những ngày hội. Trong đời sống của đồng bào Thái, những vòng tay nối nhau đã hiện diện qua nhiều thế hệ, từ dịp sum họp gia đình, lễ mừng nhà mới, đám cưới đến sinh hoạt bản làng. Sáu điệu xòe cổ lưu giữ những nét đặc trưng trong văn hóa, phong tục và quan niệm sống, thể hiện tinh thần đoàn kết, sẻ chia của cộng đồng.

Năm 2021, UNESCO ghi danh nghệ thuật Xòe Thái vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện đưa giá trị văn hóa của người Thái đến gần hơn với công chúng, đồng thời tiếp thêm động lực để địa phương và cộng đồng gìn giữ di sản.

Tuy nhiên, sự ghi danh chỉ là một dấu mốc. Giá trị của di sản được duy trì lâu dài hay không phụ thuộc trước hết vào việc người dân có tiếp tục thực hành, hiểu và truyền lại những điệu xòe cho thế hệ sau hay không.

Người dân khu vực Mường Lò tập luyện để phục vụ Lễ hội Văn hoá, Du lịch Mường Lò năm 2026. (Ảnh: Sở VH,TT&DL)

Tại Mường Lò, các Câu lạc bộ văn hóa cộng đồng đang góp phần duy trì mạch nối giữa các thế hệ. Thành lập năm 2007 với 17 thành viên, Câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch cộng đồng phường Nghĩa Lộ hiện có 50 thành viên ở nhiều lứa tuổi.

Các thành viên luyện tập, biểu diễn trong lễ hội, tham gia hoạt động tại các cơ sở lưu trú, sinh hoạt ở gia đình, bản làng và truyền dạy cho học sinh. Những hoạt động này tạo không gian để người am hiểu văn hóa truyền thống chia sẻ kiến thức, đồng thời giúp các điệu xòe tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Văn, Phó Chủ nhiệm câu lạc bộ, cho biết: “Chúng tôi luôn động viên tất cả bà con, anh chị em cũng như các cháu nhỏ trong làng bản của mình cùng nhau bảo vệ và giữ gìn những điệu múa, điệu xòe, cùng nhau giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của mình”.

Bên cạnh hoạt động cộng đồng, việc đưa xòe vào trường học mở thêm cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận di sản từ sớm. Tại Trường Tiểu học Hoàng Văn Thọ, phường Nghĩa Lộ, học sinh được tham gia múa xòe trong các hoạt động ngoài giờ lên lớp.

Theo cô giáo Nguyễn Bích Phương, Hiệu trưởng nhà trường, hoạt động này được duy trì nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào Thái vùng Mường Lò, Nghĩa Lộ.

Khi học sinh được trực tiếp thực hành, di sản không còn chỉ là câu chuyện được kể lại trong sách vở hay những tiết mục biểu diễn vào dịp lễ hội. Các em có cơ hội hiểu hơn về văn hóa nơi mình sinh sống, từ đó hình thành sự gắn bó với bản sắc cộng đồng.

Những vòng xoè ngày càng được phát triển và tiếp nối trong đời sống. (Ảnh: Sở VH,TT&DL)

Xòe Thái cũng đang mở thêm cơ hội phát triển du lịch cộng đồng ở Mường Lò. Trong các lễ hội, chương trình giao lưu và hoạt động tại cơ sở lưu trú, những vòng xòe mang đến cho du khách trải nghiệm văn hóa đặc trưng của vùng đất Nghĩa Lộ.

Theo ông Nguyễn Văn Tới, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, địa phương chú trọng duy trì sinh hoạt văn hóa cộng đồng, truyền dạy cho thế hệ trẻ, phát huy vai trò nghệ nhân và tổ chức các hoạt động giao lưu, biểu diễn nghệ thuật để lan tỏa giá trị di sản.

Từ góc độ phát triển du lịch, sức hút của Xòe Thái không chỉ nằm ở quy mô lễ hội hay số lượng người tham gia biểu diễn. Giá trị khác biệt còn nằm ở tính chân thực của một loại hình nghệ thuật được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Bởi vậy, phát huy di sản cần đi cùng bảo tồn những giá trị cốt lõi. Nếu xòe chỉ được nhìn nhận như một tiết mục phục vụ khách du lịch, mối liên hệ giữa nghệ thuật truyền thống với đời sống cộng đồng có thể dần suy giảm. Ngược lại, khi người dân tiếp tục là chủ thể thực hành, nghệ nhân được phát huy vai trò, thế hệ trẻ được trao truyền và cộng đồng có cơ hội hưởng lợi từ các hoạt động văn hóa, du lịch, di sản sẽ có thêm nền tảng để phát triển bền vững.

Năm năm sau khi được UNESCO ghi danh, Xòe Thái ở Mường Lò cho thấy bảo tồn không nhất thiết là giữ nguyên di sản trong một không gian tách biệt với đời sống hiện đại. Điều quan trọng là duy trì được mạch trao truyền, tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục được thực hành và phát huy giá trị phù hợp với cộng đồng.

Những vòng xòe nối dài hôm nay vì thế không chỉ lưu giữ ký ức của người Thái, mà còn góp phần tạo nên bản sắc riêng cho du lịch Mường Lò. Khi di sản được trân trọng từ chính gia đình, bản làng và trường học, giá trị văn hóa ấy mới có thể trở thành nguồn lực lâu dài cho địa phương.