Lễ hội Cơm mới Đông Cuông: Khi hạt lúa kể chuyện cội nguồn

Bên dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa, Đền Mẫu Đông Cuông, thuộc thôn Bến Đền, xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai, là điểm đến gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng ngàn và truyền thống lịch sử của vùng đất. Mỗi năm, vào ngày Mão đầu tiên của tháng Chín âm lịch, Lễ hội Cơm mới lại diễn ra, mang theo hương vị của mùa màng và những phong tục được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Điều làm nên sức hấp dẫn của lễ hội không chỉ nằm ở không gian linh thiêng hay những nghi thức truyền thống, mà còn ở cách người dân gửi gắm thành quả lao động vào từng lễ vật. Với cư dân gắn bó lâu đời với ruộng đồng, nương rẫy, hạt gạo không đơn thuần là lương thực. Đó là kết tinh của đất đai, nguồn nước, thời tiết và công sức của con người suốt một mùa sản xuất.

Bởi vậy, việc chuẩn bị lễ vật dâng Mẫu đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của các thôn bản. Những sản vật được lựa chọn từ ruộng lúa, vườn nhà, nương ngô và núi rừng vừa thể hiện sự trân trọng đối với thành quả lao động, vừa gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, gia đình no ấm, mùa màng thuận lợi.

Không gian Lễ hội Cơm mới Đền Đông Cuông, tỉnh Lào Cai.

Theo ông Lê Thành Hùng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Đông Cuông, lễ hội là dịp tổng kết một năm lao động, sản xuất, bày tỏ lòng biết ơn đối với trời đất, thần linh, Thánh Mẫu Thượng ngàn và tổ tiên. Đây cũng là cơ hội để người dân gặp gỡ, giao lưu, trao đổi kinh nghiệm sản xuất và giáo dục thế hệ trẻ về trách nhiệm gìn giữ những nét đẹp văn hóa truyền thống của người Tày Khao.

Ý nghĩa ấy giúp lý giải vì sao những sản vật bình dị lại giữ vị trí đặc biệt trong lễ hội. Giá trị của chúng không nằm ở sự đắt đỏ hay cầu kỳ, mà ở nguồn gốc, cách làm và tình cảm được gửi gắm trong từng món ăn, từng bó lúa, từng mâm lễ.

Đến với lễ hội, thôn Sặt Ngọt mang những chõ xôi ngũ sắc rực rỡ, được tạo màu từ các loại lá cây tự nhiên. Những hạt nếp dẻo thơm mang sắc đỏ, vàng, tím, xanh, trắng tạo nên vẻ đẹp sinh động, đồng thời thể hiện sự khéo léo của người dân trong việc tận dụng nguyên liệu từ thiên nhiên.

Xôi ngũ sắc không chỉ hấp dẫn bởi màu sắc và hương vị. Trong không gian lễ hội, món ăn còn gắn với quan niệm về sự hài hòa, đoàn kết và ước vọng no đủ. Mỗi màu xôi góp thêm một sắc thái cho mâm lễ, để những nguyên liệu quen thuộc trở thành biểu tượng của đời sống văn hóa cộng đồng.

Từ thôn Sài Lương, những chiếc bánh dày trắng ngần, tròn đầy được làm từ gạo nếp thơm ngon góp mặt trong ngày hội. Để có được chiếc bánh dẻo mịn, người làm phải trải qua nhiều công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu đến đồ xôi và giã bánh. Sự công phu ấy thể hiện kinh nghiệm được trao truyền qua các thế hệ, đồng thời gửi gắm mong ước về sự sung túc, bình an.

Trong khi đó, thôn Bến Đền góp những chiếc bánh tẻ, bánh nằng và bánh chưng xanh. Những món bánh dân dã gắn với nguyên liệu quen thuộc, cách chế biến truyền thống và sự khéo léo trong từng công đoạn. Mỗi chiếc bánh mang theo hương vị quê nhà, phản ánh nếp sống tiết kiệm, cần cù và khả năng chắt chiu sản vật của cư dân nông nghiệp.

Đáng chú ý, thôn Sân Bay mang đến mâm cốm nếp giã tay thơm hương lúa mới. Từ những bông lúa được lựa chọn đúng độ, qua quá trình chế biến công phu, hạt cốm xanh non trở thành món quà của đồng đất. Cốm không chỉ gợi nhớ mùa gặt mà còn nhắc đến những ngày lao động nhọc nhằn, khi niềm vui được mùa kết tinh trong những sản vật đầu tiên của vụ thu hoạch.

Cũng từ tinh thần ấy, thôn Trung Tâm rước những cụm lúa nếp trĩu bông, có cụm nặng tới 20–30 kg theo tư liệu của địa phương. Hình ảnh những bông lúa vàng óng trở thành biểu tượng trực quan của ước vọng mùa màng bội thu, cuộc sống đủ đầy và niềm tin vào những vụ mùa tiếp nối.

Các thôn Khe Ván, Quang Minh, An Bình, Khe Rồng, Đức An, Đập Dóm, An Khang và Đông An góp vào lễ hội những sản vật gần gũi như gừng, ớt, khoai sọ, khoai lang, sắn, ngô nếp, bí, chuối, bưởi, mía và măng rừng. Sự phong phú ấy cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa con người với môi trường sống, đồng thời phản ánh sự đa dạng của nguồn nguyên liệu được khai thác, vun trồng qua nhiều thế hệ.

Nhìn từ những mâm lễ, có thể thấy lễ hội không chỉ lưu giữ các món ăn truyền thống mà còn bảo tồn cả tri thức dân gian về mùa vụ, nguyên liệu và kỹ thuật chế biến. Đó là một phần di sản thường hiện diện trong đời sống hằng ngày, đôi khi quen thuộc đến mức người ta dễ quên rằng nó cần được gìn giữ và trao truyền.

Nghi lễ rước tại Lễ hội Cơm mới Đền Đông Cuông, tỉnh Lào Cai.

Lễ hội Cơm mới Đông Cuông còn gây ấn tượng bởi hệ thống nghi lễ được tổ chức trong không gian linh thiêng của ngôi đền. Theo tư liệu về lễ hội, vào thời khắc 0 giờ ngày Mão tháng Chín âm lịch, nghi thức mổ trâu đen tế Mẫu được tiến hành dưới gốc cây mít cổ thụ trước cửa đền. Thịt trâu sau đó được chế biến thành 36 mâm cỗ dâng cúng Mẫu Thượng ngàn, Ngọc Hoàng và tưởng nhớ những người đã hy sinh trong các cuộc chiến bảo vệ bờ cõi.

Đến phần rước lễ, tiếng trống, tiếng chiêng vang lên, mở đầu đoàn rước với cờ thần, dàn Bát bửu, những mâm lễ vật và người dân trong trang phục truyền thống. Sắc áo chàm của người Tày, trang phục của người Dao đỏ cùng tà áo dài truyền thống tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu.

Đoàn rước đi qua những con đường rợp cờ hoa, hướng về khu vực hành lễ tại đền. Những sản vật được nâng niu đưa vào không gian thờ tự, tiếp nối mạch liên kết giữa mùa vụ, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

Nếu phần lễ thể hiện lòng thành kính, phần hội lại mở ra không gian giao lưu gần gũi với các trò chơi dân gian như kéo co, bịt mắt đánh chiêng, bịt mắt bắt vịt trên bãi cát ven sông và những trận bóng chuyền sôi nổi. Ở đó, lễ hội không chỉ là dịp tưởng nhớ cội nguồn mà còn là nơi các thế hệ gặp gỡ, chia sẻ niềm vui và củng cố sự gắn bó giữa các thôn bản.

Sự hiện diện của nhiều cộng đồng trong cùng một không gian cho thấy văn hóa Đông Cuông không phải một thực thể tách biệt, mà được nuôi dưỡng qua quá trình giao lưu, cùng tham gia và cùng gìn giữ. Mỗi cộng đồng đóng góp một sắc thái riêng, nhưng cùng gặp nhau ở tinh thần trân trọng truyền thống và mong muốn cuộc sống bình yên, no ấm.

Giữ hồn lễ hội, mở hướng cho du lịch văn hóa tại Lễ hội Cơm mới Đền Đông Cuông, tỉnh Lào Cai

Trong phát triển du lịch, những lễ hội giàu bản sắc như Lễ hội Cơm mới Đền Đông Cuông có một lợi thế đáng kể: giá trị không chỉ nằm ở cảnh quan hay nghi thức, mà còn ở câu chuyện phía sau mỗi trải nghiệm. Du khách có thể nhìn thấy một mâm xôi ngũ sắc, thưởng thức chiếc bánh truyền thống hay quan sát đoàn rước lễ; nhưng sức hấp dẫn lâu dài chỉ hình thành khi họ hiểu được vì sao người dân làm những món ấy, phong tục bắt nguồn từ đâu và cộng đồng đang gìn giữ những giá trị nào.

Đây cũng là gợi mở đối với việc kết nối di sản với du lịch văn hóa của Lào Cai. Những câu chuyện về mùa lúa mới, tri thức chế biến nông sản, trang phục dân tộc và nghi lễ truyền thống có thể trở thành chất liệu để xây dựng nội dung giới thiệu di sản một cách sinh động, có chiều sâu. Các hoạt động trải nghiệm phù hợp, nếu được tổ chức trên cơ sở tôn trọng phong tục và sự đồng thuận của cộng đồng, có thể giúp du khách tiếp cận văn hóa địa phương gần gũi hơn.

Tuy nhiên, phát huy giá trị lễ hội không đồng nghĩa với việc biến mọi nghi thức thành sản phẩm phục vụ khách tham quan. Không gian thờ tự cần được tôn trọng; những thực hành tín ngưỡng cần được gìn giữ theo quy định và tập quán phù hợp; người dân phải tiếp tục giữ vai trò chủ thể trong việc truyền dạy, thực hành và giới thiệu di sản. Khi cộng đồng còn thực sự gắn bó với lễ hội, những giá trị văn hóa mới có nền tảng bền vững để tiếp nối.

Cùng với đó, việc giới thiệu lễ hội cần chú trọng tính chính xác của thông tin, giải thích rõ ý nghĩa của các nghi thức và tránh biến những biểu tượng văn hóa thành hình ảnh minh họa đơn thuần. Một câu chuyện được kể đúng, một phong tục được giải thích thấu đáo có thể tạo ấn tượng sâu sắc hơn nhiều so với những lời quảng bá chung chung.

Trải qua những biến đổi của đời sống, Lễ hội Cơm mới Đền Đông Cuông vẫn mang trong mình thông điệp gần gũi: con người không thể tách rời đất đai, mùa vụ và cộng đồng đã nuôi dưỡng mình. Từ hạt lúa trên đồng đến mâm lễ dâng Mẫu, từ tiếng trống chiêng trong đoàn rước đến những trò chơi dân gian ven sông, mỗi chi tiết đều góp phần kể câu chuyện về một vùng đất biết trân trọng thành quả lao động và gìn giữ ký ức văn hóa.

Khi những chõ xôi ngũ sắc, mâm bánh truyền thống và cụm lúa trĩu bông tiếp tục hiện diện trong ngày hội, đó không chỉ là dấu hiệu của một mùa màng được tưởng nhớ. Đó còn là cách người dân Đông Cuông trao truyền cho thế hệ sau những giá trị đã làm nên bản sắc của quê hương: lòng biết ơn, sự cần cù, tinh thần đoàn kết và ý thức hướng về cội nguồn.

Giữ được những giá trị ấy chính là giữ cho lễ hội sức sống lâu dài. Và khi di sản được bảo tồn bằng sự tự nguyện, hiểu biết và niềm tự hào của cộng đồng, Lễ hội Cơm mới Đông Cuông sẽ tiếp tục là điểm hẹn văn hóa có ý nghĩa, góp phần làm giàu thêm bản sắc du lịch Lào Cai.