Lạc Sơn lọt thỏm giữa núi cao và con sông Gianh đầu nguồn hiền hòa. Len lỏi giữa đại ngàn ngột nắng là cánh đồng đậu xanh đang vào mùa thu hoạch. Cảnh đẹp như một bức thủy mặc. Theo các vị cao niên, Tuyên Hóa có nhiều xã, nhưng món cơm gà có một không hai này thì chỉ có các cô, các chị ở xã Châu Hóa mà cụ thể thôn Lạc Sơn là nấu ngon nhất. Thực ra, gà Lạc Sơn là loại gà ta bình thường, nhưng bí quyết để có món cơm gà ngon thì không vùng nào có được. Từ khi mới nở, lẻ mẹ và tự lập, gà Lạc Sơn được thả hoang trên các triền núi. Con gà phải chống chọi thú dữ nên nhanh nhẹn, linh hoạt. Thức ăn của gà là lá rừng, có không ít trong số đó là những vị thuốc nên gà rất khỏe. Giữa những năm 2004, 2005 cả nước phải đối mặt với thiệt hại vô cùng lớn vì cúm gia cầm thì gà Lạc Sơn không bị dịch bệnh.
Ngoài ra, vùng đất Tuyên Hóa nổi tiếng với các loại ngũ cốc như đậu xanh, đậu đen, đậu nành… nên gà Lạc Sơn có thêm nguồn thức ăn sạch dồi dào. Một chi tiết khác làm cho gà Lạc Sơn thịt ngon đến nỗi thành huyền thoại vì chúng uống nước đầu nguồn sông Gianh mát ngọt. Sống nơi núi cao, sông sâu, con gà hấp thụ tinh túy trời đất nên mỗi sớ thịt là một phần của tự nhiên hào sảng ban tặng. Thời của các Chúa Nguyễn, cơm gà Lạc Sơn được cung tiến về triều đình. Thế rồi, những năm bao cấp khó khăn, trên các chuyến tàu chợ ngược xuôi qua ga Lạc Sơn, các cô gái nghèo nghĩ ra cách nấu cơm gà, cho vào thúng để bán khách đi buôn. Nhờ những chuyến tàu chợ, cơm gà Lạc Sơn được truyền tụng khắp các vùng miền. Có không ít người nhảy tàu ga Vinh (Nghệ An) xuôi Nam hay từ Đông Hà (Quảng Trị) ra Bắc đến ga Lạc Sơn chỉ để ăn một dĩa cơm gà rồi đón tàu về.
Người Lạc Sơn bao đời nay có giống gà ri thả đồi chân nhỏ, thịt chắc, thơm ngon và trở thành đặc sản. Gọi là gà đồi là bởi giống gà địa phương được nuôi thả rông. Hàng ngày, chúng chạy lang thang trên các triền đồi kiếm ăn từ các loại trùng, dế, kiến, mối. Chiều xuống, về vườn, giống gà này lại có thói quen bay lên ngủ trên các cành cây. Vì thói quen thả rông, gà thích nghi với điều kiện khí hậu và thực phẩm tự nhiên của địa phương nên thịt gà ngọt thơm, chắc mà giòn, không dai, béo mà không ngậy. Được "trời phú” cho điều kiện tự nhiên như vậy, người dân huyện Lạc Sơn đầu tư chuồng trại mở rộng chăn nuôi, thị trường gây dựng thương hiệu gà Lạc Sơn. Sản phẩm gà không những cung cấp trong tỉnh mà còn được nhiều thương lái đến tìm mua. Nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường, các hợp tác xã (HTX) trong huyện ra đời nhằm hỗ trợ người dân từ kiến thức chăn nuôi, vay vốn đến liên kết tiêu thụ sản phẩm. Nhãn hiệu "Gà Lạc Sơn" do Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN) cấp cho 5 HTX chăn nuôi gà trên địa bàn sử dụng mở ra cơ hội giới thiệu sản phẩm gà sạch đến người tiêu dùng trong, ngoài tỉnh.
Giai đoạn 2015 - 2020, chăn nuôi gia cầm của tỉnh có sự chuyển biến tích cực từ chăn nuôi truyền thống nhỏ lẻ trong nông hộ sang phát triển theo hướng hàng hóa tập trung, nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng. Công tác phòng, chống dịch bệnh, chăn nuôi theo hướng an toàn sinh học được người dân quan tâm. Đặc biệt, việc xây dựng, phát triển liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị nông sản gắn với Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) phát triển, đem lại hiệu quả cao.
Tính đến năm 2020, tổng đàn gia cầm của tỉnh ước đạt trên 8 triệu con. Người chăn nuôi tập trung phát triển mạnh các giống gà bản địa như gà Lạc Sơn, gà Lạc Thủy. Đó là những giống gà đặc hữu, quý hiếm, chất lượng thịt thơm ngon, giá cả ổn định, đem lại hiệu quả kinh tế cao. Toàn tỉnh có 71 trang trại chăn nuôi gia cầm. Các địa phương đã tổ chức phát triển chăn nuôi theo quy hoạch, tạo đà cho phát triển nông nghiệp đồng bộ, bền vững. So với năm 2015, tổng số trang trại chăn nuôi gia cầm tăng 24,6%, tổng đàn gia cầm thương phẩm/lứa tăng 36,7%, số gia cầm giống và đẻ trứng tăng 31,4%. Trên địa bàn tỉnh hình thành vùng chăn nuôi gà công nghiệp, chăn nuôi tập trung trong các trang trại tại huyện Lương Sơn, Lạc Thủy, Yên Thủy, Lạc Sơn, Kim Bôi. Tập trung phát triển vùng chăn nuôi gà thả vườn (đồi), tăng quy mô đàn các giống gà địa phương tại huyện Lạc Thủy, Lạc Sơn.
Hiện đã có một số mô hình liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị được hình thành, hoạt động có hiệu quả như: HTX liên kết sản xuất tiêu thụ gà Hương Nhượng; HTX liên kết sản xuất tiêu thụ gà Lạc Thủy. Cùng với đó, toàn tỉnh thành lập được 9 HTX chăn nuôi gà. Năm 2019, huyện Lạc Thủy và huyện Lạc Sơn được cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể "Gà Lạc Sơn”, "Gà Lạc Thủy”. Hiện nay, nhiều HTX và người dân Hòa Bình vẫn đang gìn giữ và phát triển nuôi gà đồi Lạc Sơn nhằm gìn giữ nét riêng trong ẩm thực và đặc sản tại Hòa Bình.
PV
