Thương mại quốc tế chứng kiến xu hướng gia tăng mạnh mẽ các biện pháp phòng vệ thương mại, đặc biệt tại các thị trường lớn như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Ấn Độ và Canada. Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), phạm vi điều tra ngày càng mở rộng, tiêu chí ngày càng chặt chẽ, đặt ra thách thức lớn đối với hoạt động xuất khẩu của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.
Đáng chú ý, các vụ việc điều tra liên quan đến hành vi lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và gian lận xuất xứ đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng. Tính đến nay, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 39 vụ việc điều tra chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại do các nước khởi xướng.
Con số này phản ánh mức độ rủi ro ngày càng lớn trong bối cảnh Việt Nam tham gia sâu rộng vào nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), khiến kim ngạch xuất khẩu mở rộng nhanh sang nhiều thị trường. Thực tế cho thấy, những thị trường trước đây ít tiến hành điều tra đối với hàng hóa Việt Nam, như EU, nay đã bắt đầu khởi xướng các vụ việc, đặc biệt đối với mặt hàng thép. Bên cạnh đó, Ấn Độ và Nam Phi cũng đã triển khai điều tra chống lẩn tránh đối với một số sản phẩm xuất xứ từ Việt Nam.
 |
| Hàng Việt trước nguy cơ gia tăng điều tra phòng vệ thương mại |
Theo ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, các nhóm mặt hàng có nguy cơ cao bị điều tra chống lẩn tránh bao gồm thép, gỗ và các sản phẩm công nghiệp chế tạo. Đây là những lĩnh vực có chuỗi cung ứng phức tạp, sử dụng nhiều linh kiện, nguyên phụ liệu nhập khẩu từ nhiều nguồn khác nhau trước khi lắp ráp hoặc hoàn thiện sản phẩm cuối cùng.
Đáng lưu ý, trong thời gian gần đây, quy tắc xuất xứ đối với ngành sợi và dệt may đang có xu hướng được áp dụng chặt chẽ hơn, đẩy yêu cầu xác định xuất xứ lùi sâu về khâu nguyên liệu thượng nguồn. Điều này đặt ra thách thức lớn cho doanh nghiệp trong việc chứng minh xuất xứ hàng hóa khi tham gia xuất khẩu.
Theo Cục Phòng vệ thương mại, các hành vi gian lận xuất xứ và lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại không chỉ làm suy giảm uy tín hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế, mà còn tiềm ẩn nguy cơ bị áp thuế cao, mất thị trường xuất khẩu và kéo theo các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt hơn từ phía nước nhập khẩu.
Trước những rủi ro ngày càng gia tăng, Chính phủ đã sớm ban hành nhiều chính sách nhằm tăng cường quản lý nhà nước trong lĩnh vực này. Ngày 4/7/2019, Quyết định số 824/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Tăng cường quản lý nhà nước về chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và gian lận xuất xứ” (Đề án 824) được ban hành. Tiếp đó, Nghị quyết số 119/NQ-CP ngày 31/12/2019 cũng xác định nhiều biện pháp cấp bách nhằm phòng, chống gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp.
Sau 6 năm triển khai, Đề án 824 đã đạt được nhiều kết quả tích cực, từ hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế cảnh báo sớm, tăng cường phối hợp liên ngành, đến nâng cao nhận thức và hỗ trợ doanh nghiệp trong phòng vệ thương mại.
Trong quá trình này, các bộ, ngành liên quan đã ban hành và sửa đổi nhiều văn bản pháp lý quan trọng, như Nghị định số 128/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan và Thông tư số 33/2023/TT-BTC quy định về xác định xuất xứ hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. Những quy định này góp phần hình thành hành lang pháp lý đồng bộ, nâng cao hiệu lực kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.
Trong bối cảnh môi trường thương mại toàn cầu ngày càng biến động, doanh nghiệp xuất khẩu không chỉ cần kiểm soát hoạt động nội bộ mà còn phải quản lý chặt chẽ toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm đầu ra. Việc minh bạch nguồn gốc xuất xứ được xem là yếu tố then chốt để phòng tránh rủi ro bị điều tra phòng vệ thương mại.
Ông Chu Thắng Trung khuyến nghị doanh nghiệp cần tập trung xây dựng hệ thống quản trị chuỗi cung ứng hiện đại, trong đó toàn bộ quy trình sản xuất và nguồn gốc nguyên liệu được số hóa, dễ dàng truy xuất khi cần thiết. Đây là cơ sở quan trọng để cung cấp bằng chứng thuyết phục cho cơ quan điều tra của nước nhập khẩu về việc tuân thủ quy định xuất xứ.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật các quy định về phòng vệ thương mại của từng thị trường, chuyển hướng cạnh tranh dựa trên chất lượng, giá trị gia tăng thay vì chỉ tập trung vào yếu tố giá.
Ở góc độ quản lý, bà Trần Thanh Bình, Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa (Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương) cho rằng doanh nghiệp cần chủ động trang bị đầy đủ thông tin, xây dựng chiến lược kinh doanh dài hạn, tuyệt đối không tiếp tay cho các hành vi gian lận xuất xứ nhằm tránh nguy cơ gián đoạn thương mại.
Thời gian tới, để tiếp tục phát huy hiệu quả của Đề án 824 và chủ động ứng phó với các nguy cơ mới, Cục Phòng vệ thương mại đề xuất đẩy nhanh việc rà soát, sửa đổi và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến phòng vệ thương mại, quy tắc xuất xứ, ghi nhãn hàng hóa và xử lý vi phạm hành chính theo hướng đồng bộ, phù hợp với các cam kết quốc tế.
Đồng thời, cần tăng cường năng lực cho các cơ quan quản lý tại địa phương, đẩy mạnh kiểm tra, giám sát thực tế tại các cơ sở sản xuất, đặc biệt đối với những doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao hoặc hoạt động gia công, lắp ráp đơn giản, nhằm kịp thời ngăn chặn các hành vi vi phạm ngay từ sớm.
