Độc đáo lễ cúng rừng của người Mông ở Yên Bái

Yên Bái, vùng đất được thiên nhiên ưu ái ban tặng những cánh rừng nguyên sinh bạt ngàn, xanh mướt trải dài đến tận chân trời. Giữa lòng đại ngàn ấy, cư dân bản địa - người Mông - vẫn giữ và truyền tụng những ngọn lửa văn hóa độc đáo, trong đó có lễ cúng rừng - một nghi thức thần tôn thể hiện sự gắn bó huyết thịt giữa con người với thiên nhiên.

Những năm qua, rừng luôn là nguồn sống, che chở cho đồng bào dân tộc Mông trong xã. Để bảo vệ rừng cũng như phát huy phong tục, tập quán truyền thống lâu đời của người Mông Nà Hẩu, hằng năm, Nhân dân trong xã đều tổ chức Tết rừng. Tết rừng được xây dựng dựa trên ý nghĩa lịch sử truyền thống và tập tục lâu đời của dân tộc Mông với ý nghĩa cảm tạ trời đất, cảm ơn thần rừng thấn núi, cầu mong các vị thần che chở, bảo vệ và giúp người Mông Nà Hẩu có cuộc sống mạnh khỏe, hạnh phúc và bình yên; cho cây cối, gia súc, gia cầm phát triển, cho sự trường tồn của các dòng họ cùng với màu xanh ngút ngàn của những cánh rừng nguyên sinh.

Thầy cúng làm lễ cầu Thần rừng cho mưa thuận, gió hoà, giúp người dân có cuộc sống bình yên, hạnh phúc.

Tết rừng xã Nà Hẩu nhằm tuyên truyền giáo dục bảo vệ rừng nguyên sinh của người Mông xã Nà Hẩu nói riêng và nhân dân Văn Yên nói chung. Là dịp quảng bá nhân rộng thúc đẩy ý thức giữ rừng, phát triển sinh hoạt văn hóa cộng đồng của các dân tộc, từng bước thu hút khách du lịch đến thăm quan rừng sinh thái, khám phá sự kỳ thú của cánh rừng nguyên sinh, thưởng thức các sản phẩm ẩm thực của người dân làm ra, từ đó tạo điều kiện phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái lâu dài bền vững.

Tết rừng đã có từ khi người Mông Nà Hẩu di cư đến đây lập làng, lập bản và trở thành nét sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng dân gian, tạo ra sắc thái văn hóa riêng của người Mông nơi đây. Theo truyền thống thì Tết rừng Nà Hẩu sẽ được tổ chức vào ngày âm lịch cuối cùng của tháng Giêng thể hiện lòng biết ơn của người Mông đối với thần linh và rừng già đã ban cho họ cuộc sống ấm no. Trước khi bắt đầu, dân dân trong bản nhau chuẩn bị các lễ vật, đó là những sản phẩm tinh chất nhất của núi rừng: rượu nồng nàn, thịt lợn, gà, xôi nếp thơm dẻo, cùng những loại hoa quả tươi ngon. Những lễ vật này không chỉ là món quà dâng thần linh mà còn là minh chứng cho sự sung túc, thịnh vượng của cộng đồng.

Nghi lễ đã tồn tại lâu đời, được lưu truyền qua nhiều thế hệ người Mông, được cộng đồng người Mông thừa nhận, có ý nghĩa trong việc bảo vệ giữ gìn rừng, không săn bắn động vật, không chặt phá rừng. Thông qua hoạt động này đồng bào dân tộc Mông mong muốn nhận được sự phù trợ từ thần rừng, trải qua thời gian dài, sinh hoạt dân gian này trở lên gần gũi, gắn bó với đời sống của đồng bào.

Trong đời sống tâm linh, đồng bào Mông, tỉnh Yên Bái có các vị thần như: Thần núi, thần rừng… việc tổ chức các lễ cúng, lễ hội của đồng bào nhằm cảm tạ các vị thần đã che chở cho cuộc sống, phù trợ cho dân làng khỏe mạnh, làm ăn tốt, mùa màng thuận hòa, tốt tươi, thú dữ không quấy rối. Nét độc đáo trong nghi lễ này đó là việc bảo tồn thiên nhiên, giữ rừng, giữ đất, tôn trọng thiên nhiên, giúp ổn định cuộc sống lưu giữ trong nghi lễ còn được duy trì tại nhiều thôn, bản của người Mông, tỉnh Yên Bái.

Tết rừng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng người Mông, là sản phẩm sáng tạo thể hiện sự gắn kết cộng đồng

Vào ngày cuối cùng của tháng Giêng hằng năm, các bản, làng trong xã Nà Hẩu lại tụ họp về khu rừng cấm, rừng thiêng của thôn để tổ chức Tết rừng. Ngày nay, dù đời sống đã hiện đại hơn và có nhiều đổi thay, nhưng người Mông ở Nà Hẩu vẫn duy trì tục lệ tốt đẹp này.

Tết rừng được mở đầu bằng phần rước lễ vật lên khu rừng cấm; nghi thức này diễn ra ở cửa rừng và dưới gốc cây cổ thụ. Lễ vật để dâng cúng thần rừng gồm một cặp gà trống - mái, một con lợn đen, xôi, rượu, hương và giấy bản. Đến giờ lành, thầy cúng mời thần linh về chứng giám, hưởng lễ vật, phù hộ, ban lộc rừng cho người dân, cầu cho mưa thuận, gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu...

Người dân trong thôn cùng đoàn kết thề giữ rừng.

Tín ngưỡng thờ thần rừng của đồng bào Mông được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Ở tất cả thôn bản của xã Nà Hẩu đều có một khu rừng cấm - rừng thiêng nằm ở địa thế đẹp nhất của thôn, nơi hội tụ đầy đủ linh khí của trời đất để thờ cúng thần rừng. Theo quan niệm của người Mông, những cánh rừng xanh, rừng cấm, rừng thiêng gần bản là nơi chở che dân bản tránh gió, tránh lũ ống, lũ quét, cho dân bản sản vật để ăn, nguồn nước để uống và tưới tiêu cho ruộng đồng. Giữ cánh rừng luôn tươi tốt cũng chính là giữ cho bản làng luôn bình an, no ấm. Vì vậy không một người dân nào tự ý vào rừng phá rừng trái phép. Với người Mông ở Nà Hẩu, việc giữ rừng giống như giữ mái nhà nên ai cũng tự bảo nhau không được phá rừng làm nương rẫy, không để người lạ vào rừng...

Sau khi lễ cúng kết thúc, mọi người cùng nhau thưởng thức các lễ vật, cùng nhau chia sẻ niềm vui, sự gắn kết cộng đồng. Tiếng cười nói rôm rả xen lẫn tiếng khèn Mông dìu dặt, làm động không gian huyền ảo của rừng già.

Đây cũng là dịp để xã Nà Hẩu quảng bá những nét đẹp văn hóa địa phương, phát triển du lịch cộng đồng, từng bước thu hút khách du lịch đến tham quan rừng sinh thái, khám phá sự kỳ thú của các thác nước và hang động, thưởng thức các sản phẩm ẩm thực của đồng bào người Mông, tạo điều kiện để phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Lễ rừng của người Mông không chỉ là nghi lễ tôn giáo đơn thuần mà còn là hoạt động văn hóa đặc sắc, thể hiện sự tôn trọng thiên nhiên, tình yêu quê hương đất nước. Việc giữ và phát huy văn hóa độc lập này không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, bảo vệ hệ sinh thái nguyên sinh giá quý của Yên Bái. Đó chính là thông điệp sâu sắc - Lời thề giữa đại ngàn mà lễ cúng rừng gửi cho mỗi người chúng ta.