Điện mặt trời mái nhà và bài toán nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp Bắc Ninh

Đối với doanh nghiệp công nghiệp, điện không chỉ là một khoản chi phí đầu vào mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì sản xuất, thực hiện đơn hàng và mở rộng công suất. Khi nhu cầu điện tiếp tục tăng, việc chủ động một phần nguồn năng lượng tại chỗ giúp doanh nghiệp giảm lượng điện phải mua từ lưới vào ban ngày, nhất là trong khung thời gian hoạt động của nhà máy.

Đây là lợi thế đáng chú ý của điện mặt trời mái nhà. Thời gian phát điện thường trùng với thời gian nhiều dây chuyền sản xuất vận hành. Nếu hệ thống được thiết kế sát với biểu đồ phụ tải, phần lớn sản lượng điện tạo ra có thể được sử dụng ngay tại chỗ, qua đó giảm chi phí điện năng và hạn chế tình trạng đầu tư công suất lớn nhưng không khai thác hết.

Mái nhà xưởng vốn là diện tích có sẵn. Việc lắp đặt hệ thống điện mặt trời giúp chuyển phần không gian này thành một tài sản có khả năng tạo ra giá trị trong nhiều năm. Doanh nghiệp có thể lựa chọn đầu tư trực tiếp để hưởng toàn bộ khoản tiết kiệm, hoặc hợp tác với đơn vị cung cấp giải pháp nhằm giảm áp lực vốn ban đầu.

Mỗi hình thức đều có bài toán kinh tế riêng. Đầu tư trực tiếp đòi hỏi nguồn vốn lớn nhưng doanh nghiệp có quyền chủ động cao hơn. Thuê mái nhà, thuê thiết bị hoặc sử dụng các mô hình hợp tác có thể giúp giảm chi phí ban đầu, song hiệu quả phụ thuộc vào thời hạn hợp đồng, phương án chia sẻ lợi ích và trách nhiệm xử lý tài sản khi nhà xưởng thay đổi công năng.

Quang cảnh buổi làm việc đánh giá tình hình đầu tư, lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại các doanh nghiệp đã được định hướng, khuyến khích triển khai trong năm 2026 và năm 2027, đồng thời trao đổi, tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy phát triển nguồn điện tại chỗ. (Ảnh: Thế Đại)

Bắc Ninh đã định hướng, khuyến khích 417 doanh nghiệp đầu tư điện mặt trời mái nhà trong hai giai đoạn đến hết năm 2026 và năm 2027, với tổng công suất tối thiểu 811,5 MW.

Đến tháng 9/2026, mới có 75 doanh nghiệp đăng ký, tương đương khoảng 18% tổng số doanh nghiệp được định hướng. Tuy nhiên, công suất đăng ký đạt 224,44 MW, bằng 27,7% tổng công suất dự kiến.

Việc tỷ trọng công suất cao hơn tỷ trọng số doanh nghiệp cho thấy các dự án đăng ký ban đầu có quy mô tương đối lớn. Điều này cũng phản ánh sức hấp dẫn của điện mặt trời mái nhà trước hết đang tập trung ở những doanh nghiệp có diện tích nhà xưởng rộng, phụ tải điện ban ngày cao và khả năng tính toán hiệu quả đầu tư rõ ràng hơn.

Trên địa bàn thành phố hiện có 2.268 nguồn điện mặt trời mái nhà đã hoàn thành, đưa vào vận hành với tổng công suất 298,938 MW. Quy mô này tạo ra nền tảng ban đầu, nhưng vẫn còn khoảng cách khá lớn so với mục tiêu đạt khoảng 1 GW trong năm 2026 và 3,4 GW vào năm 2028.

Khoảng cách ấy vừa cho thấy dư địa phát triển, vừa đặt ra bài toán chuyển những đăng ký và định hướng đầu tư thành công suất vận hành thực tế.

Lợi ích dễ nhận thấy nhất của điện mặt trời mái nhà là giảm lượng điện doanh nghiệp phải mua từ lưới. Nhưng xét rộng hơn, nguồn điện tại chỗ còn giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn chi phí năng lượng và giảm áp lực công suất nhận từ hệ thống điện vào ban ngày.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với Bắc Ninh, nơi hoạt động sản xuất công nghiệp tiếp tục mở rộng, kéo theo nhu cầu điện ngày càng lớn. Dù điện mặt trời không thể thay thế hoàn toàn nguồn điện lưới và cũng không tự bảo đảm cấp điện khi xảy ra sự cố nếu thiếu hệ thống lưu trữ, điều khiển phù hợp, nguồn điện này vẫn giúp doanh nghiệp giảm mức độ phụ thuộc trong một số khung giờ.

Một giá trị khác đang ngày càng rõ hơn là khả năng đáp ứng yêu cầu sản xuất xanh. Nhiều doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng điện tử, công nghệ và xuất khẩu không chỉ cạnh tranh bằng giá thành, chất lượng mà còn phải chứng minh mức độ sử dụng năng lượng tái tạo, khả năng quản lý phát thải và trách nhiệm môi trường.

Vì vậy, điện mặt trời mái nhà có thể trở thành một yếu tố hỗ trợ doanh nghiệp duy trì đơn hàng, tiếp cận khách hàng mới và nâng vị thế trong chuỗi cung ứng. Khoản đầu tư vào năng lượng sạch khi đó không đơn thuần được tính bằng số tiền tiết kiệm mỗi tháng, mà còn bằng khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Bắc Ninh Phạm Văn Thịnh phát biểu tại buổi làm việc đánh giá tình hình đầu tư, lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại các doanh nghiệp. (Ảnh: Thế Đại)

Tỷ lệ doanh nghiệp đăng ký mới đạt 18% cho thấy tiềm năng kinh tế chưa tự động chuyển thành quyết định đầu tư. Những vấn đề doanh nghiệp quan tâm hiện nay tập trung vào vốn vay, thủ tục thuê mái nhà, thuê thiết bị lưu trữ, điều kiện bán sản lượng điện dư thừa, giấy phép hoạt động điện lực, tải trọng công trình và yêu cầu phòng cháy, chữa cháy.

Đây đều là những yếu tố có thể làm thay đổi hiệu quả tài chính của một dự án. Nếu mái nhà không còn đủ thời gian khai thác, kết cấu không bảo đảm hoặc hợp đồng thuê thiếu rõ ràng, khoản tiết kiệm tiền điện có thể không bù được chi phí và rủi ro phát sinh.

Bởi vậy, mỗi dự án cần được nhìn nhận như một phương án đầu tư hoàn chỉnh. Hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào số lượng tấm pin, mà còn nằm ở biểu đồ sử dụng điện, độ bền của mái nhà, chi phí vốn, chất lượng thiết bị, khả năng vận hành và tỷ lệ điện được tiêu thụ trực tiếp.

Khi thành phố hỗ trợ hơn 13,8 nghìn hộ dân, hướng tới đầu tư điện mặt trời mái nhà cho bệnh viện và thúc đẩy hàng trăm doanh nghiệp triển khai, một thị trường dịch vụ năng lượng quy mô lớn cũng đang dần hình thành. Đây là cơ hội cho các doanh nghiệp cung ứng thiết bị, tư vấn thiết kế, xây lắp, bảo trì, lưu trữ điện, tài chính và bảo hiểm phát triển.

Với hệ thống nhà xưởng lớn, phụ tải công nghiệp cao và mạng lưới doanh nghiệp dày đặc, Bắc Ninh có điều kiện thuận lợi để khai thác giá trị kinh tế của điện mặt trời mái nhà. Thước đo cuối cùng không nằm ở số dự án đăng ký hay số tấm pin được lắp đặt, mà ở lượng điện thực tế được sử dụng, chi phí sản xuất được tiết giảm và năng lực cạnh tranh mà doanh nghiệp tạo dựng từ nguồn năng lượng sạch.