Deepfake bủa vây dịp Tết: Khi “mắt thấy, tai nghe” cũng không còn là sự thật

Deepfake bủa vây dịp Tết: Khi “mắt thấy, tai nghe” cũng không còn là sự thật

Một cuộc gọi video từ “con trai” báo đang cấp cứu cần chuyển tiền gấp. Một tin nhắn thoại mang đúng giọng “sếp” yêu cầu thanh toán hợp đồng ngay trong đêm. Chỉ vài phút do dự, tài khoản có thể “bốc hơi” hàng chục triệu đồng.

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, thứ từng được tin cậy nhất – hình ảnh và giọng nói – nay có thể bị sao chép gần như hoàn hảo. Công nghệ deepfake và deepvoice đang biến thành “vũ khí” mới của tội phạm mạng, đặc biệt trong cao điểm giao dịch dịp Tết.

“Mắt thấy, tai nghe” chưa chắc đã thật

Theo ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam có dấu hiệu giảm về số lượng nạn nhân, nhưng mức độ tinh vi lại tăng mạnh.

Thay cho các chiêu trò giả mạo tin nhắn hay website thô sơ, tội phạm nay dùng AI để ghép khuôn mặt, bắt chước giọng nói, tái tạo biểu cảm theo thời gian thực. Một đoạn video call có thể khiến người thân ruột thịt cũng khó phân biệt thật – giả.

“Hình ảnh, giọng nói hay video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính”, ông Hiền nói.

Điều này đồng nghĩa, ngay cả khi thấy đúng người quen trên màn hình, người dùng vẫn phải đặt dấu hỏi trước mọi yêu cầu chuyển tiền, cung cấp thông tin cá nhân hay xác nhận giao dịch.

Kịch bản quen thuộc: đánh vào sự hoảng loạn

Điểm chung của các vụ lừa đảo deepfake là tạo áp lực thời gian.

Nạn nhân thường bị đặt vào tình huống khẩn cấp: tai nạn, kẹt tiền, cần đặt cọc, cần thanh toán ngay… Sự gấp gáp khiến nhiều người phản xạ theo cảm xúc thay vì kiểm chứng.

Các chuyên gia an ninh mạng khuyến nghị, chỉ cần “chậm lại 5 phút” – gọi trực tiếp qua số điện thoại cũ, hỏi thêm người thân, xác minh qua kênh chính thức là có thể chặn đứng phần lớn rủi ro.

Trung tá Lê Thanh Bình, Phó Trưởng Phòng 5 thuộc Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, cho biết Việt Nam hiện có hơn 79 triệu người sử dụng Internet, tương đương 78% dân số.

Quy mô lớn giúp kinh tế số bùng nổ, nhưng cũng mở rộng “địa bàn hoạt động” cho tội phạm công nghệ cao.

Dịp Tết, ngoài chiêu trò giả mạo vé tàu xe, tour du lịch, quà tặng tri ân, cơ quan chức năng ghi nhận nhiều vụ chiếm quyền tài khoản mạng xã hội rồi thực hiện cuộc gọi video deepfake để vay tiền người thân.

“Cảm giác nhìn thấy đúng gương mặt quen thuộc khiến nạn nhân tin tưởng tuyệt đối và chuyển tiền ngay”, ông Bình nói.

Cơ quan chức năng khuyến cáo người dân tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã OTP, thông tin tài khoản; hạn chế quét mã QR, nhấp link lạ hoặc giao dịch qua kênh không chính thống.

Deepfake không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là bài toán tâm lý.

PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng sống trong môi trường quá tải thông tin khiến nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, hình thành thói quen phản ứng nhanh thay vì kiểm chứng.

Hội chứng FOMO – sợ bỏ lỡ cơ hội – khiến họ dễ đưa ra quyết định vội vàng, trong khi thiếu tư duy phản biện và kỹ năng tài chính số.

“Sự tin tưởng mù quáng vào những gì nhìn thấy trên mạng xã hội khiến người trẻ trở thành mục tiêu lý tưởng của lừa đảo”, ông Nam phân tích.

“Lá chắn” đơn giản nhưng hiệu quả

Các chuyên gia thống nhất, không thể ngăn công nghệ phát triển, nhưng người dùng hoàn toàn có thể tự bảo vệ mình.

Một số nguyên tắc cơ bản được khuyến nghị: Không chia sẻ tràn lan hình ảnh, giọng nói, giấy tờ cá nhân trên mạng; xác minh thông tin qua ít nhất hai kênh; chỉ giao dịch tài chính trên nền tảng chính thức; dừng lại trước mọi yêu cầu “chuyển tiền gấp”

Trong thời đại AI, sự tỉnh táo và thói quen kiểm chứng chính là “phần mềm chống lừa đảo” hiệu quả nhất.

Dịp Tết là khi cảm xúc dễ bị chi phối và dòng tiền lưu chuyển mạnh, một phút cảnh giác có thể bảo vệ cả gia đình khỏi những cái bẫy vô hình mang tên deepfake.