Cuộc cạnh tranh thật sự có thể không còn nằm ở hàng hóa hay tàu chiến, mà chính là nằm ở “AI sovereignty” – chủ quyền AI. Đây là khái niệm đang được các chuyên gia chiến lược quốc tế nhắc tới ngày càng nhiều nhưng gần như chưa được phân tích sâu dưới góc nhìn kinh tế và quyền lực quốc gia.
Điều đặc biệt là cuộc cạnh tranh này không còn đơn thuần là ai tạo ra chatbot tốt hơn. Thứ mà các quốc gia lớn đang theo đuổi là khả năng kiểm soát GPU, chip AI, trung tâm dữ liệu, cloud nội địa, điện năng cho AI, dữ liệu công dân và toàn bộ hạ tầng tính toán của nền kinh tế số.
 |
| Thế giới đang bước vào kỷ nguyên “chủ quyền AI” như thế nào? Nguồn ảnh tổng hợp bởi: TS. Nguyễn Thúy Lan, Giảng viên Khoa Quản trị - Đại học Công nghệ Giao thông vận tải. |
Giới chiến lược quốc tế cho rằng cuộc cạnh tranh AI hiện nay đang dần trở thành cuộc cạnh tranh quyền lực quốc gia kiểu mới.
Nói cách khác, thế giới đang bước vào giai đoạn mà quyền lực quốc gia không còn chỉ nằm ở quân sự hay tài chính, mà nằm ở khả năng kiểm soát trí tuệ nhân tạo và hạ tầng dữ liệu toàn cầu.
Điều khiến nhiều nước phương Tây lo ngại không phải chỉ là việc Trung Quốc phát triển AI nhanh, mà là tốc độ Bắc Kinh đang xây dựng “hệ sinh thái AI tự chủ”. Trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã đầu tư cực lớn vào bán dẫn, cloud nội địa, thành phố thông minh, AI công nghiệp, dữ liệu quy mô dân số và năng lực tính toán quốc gia. Theo Center for Strategic and International Studies (CSIS), AI hiện đã trở thành “năng lực nền tảng của quyền lực quốc gia thế kỷ 21”, tương tự vai trò của dầu mỏ và công nghiệp nặng trong thế kỷ 20.
Điều đáng chú ý là trong thời đại AI, tài nguyên quan trọng nhất không còn chỉ là dầu mỏ hay khoáng sản. Tài nguyên mới đang là dữ liệu, GPU, chip AI, năng lực tính toán và điện năng. Đây là lý do nhiều chuyên gia gọi AI là “cuộc chiến dầu mỏ mới”, nhưng trên thực tế còn sâu hơn rất nhiều. Nếu dầu mỏ từng quyết định ai kiểm soát công nghiệp và quân sự trong thế kỷ trước, thì AI có thể quyết định ai kiểm soát tài chính, logistics, quốc phòng, thương mại, giáo dục, y tế và thậm chí cả khả năng định hình hành vi xã hội trong tương lai.
Theo ông Henry Kissinger, AI có thể tạo ra “sự dịch chuyển quyền lực lớn nhất kể từ Cách mạng Công nghiệp”. Trong cuốn sách The Age of AI, ông cùng Eric Schmidt cảnh báo rằng quốc gia nào kiểm soát được AI sẽ có lợi thế chiến lược vượt xa các mô hình quyền lực truyền thống. Foreign Affairs
Trong khi đó, Ian Bremmer, Chủ tịch Eurasia Group, gần đây cũng nhấn mạnh rằng thế giới đang bước vào “kỷ nguyên địa chính trị AI”, nơi dữ liệu và năng lực tính toán sẽ quan trọng không kém quân sự hay tài nguyên thiên nhiên. Theo ông, “AI đang biến dữ liệu thành tài sản chiến lược quốc gia”, và quốc gia nào không xây dựng được năng lực AI nội địa sẽ dần phụ thuộc vào hệ sinh thái công nghệ của các cường quốc khác. Cuộc đua AI toàn cầu đang xoay quanh chip, dữ liệu, điện năng và năng lực tính toán quy mô lớn.
 |
| Ông Ian Bremmer là nhà khoa học chính trị và chuyên gia địa chính trị nổi tiếng của Mỹ, đồng thời là Chủ tịch Eurasia Group – tổ chức tư vấn rủi ro chính trị hàng đầu thế giới. Ông thường xuyên phân tích các xu hướng lớn liên quan đến AI, địa chính trị, kinh tế toàn cầu và cạnh tranh công nghệ giữa các cường quốc. |
Một điều rất ít người để ý là cuộc chiến chip hiện nay có thể quan trọng hơn nhiều so với chiến tranh thương mại trước đây. Khi Mỹ hạn chế xuất khẩu chip AI cao cấp sang Trung Quốc, điều Washington lo ngại không phải chỉ là cạnh tranh thương mại, mà là nguy cơ Trung Quốc đạt “AI sovereignty” – tức khả năng phát triển toàn bộ hệ sinh thái AI mà không còn phụ thuộc vào công nghệ phương Tây.
Đây cũng là lý do Mỹ hiện kiểm soát cực chặt GPU của Nvidia, công nghệ bán dẫn tiên tiến và chuỗi cung ứng chip toàn cầu. Theo tỷ phú Jensen Huang, AI hiện đã trở thành “hạ tầng thiết yếu” của mọi nền kinh tế hiện đại. Trong nhiều phát biểu gần đây, Jensen Huang nhấn mạnh rằng chip AI trong tương lai có thể quan trọng tương tự điện và internet trước đây. Nvidia Newsroom
Điều sâu sắc hơn là AI đang làm thay đổi hoàn toàn khái niệm “chủ quyền quốc gia”. Trước đây, chủ quyền thường gắn với lãnh thổ, quân sự, năng lượng hay tài chính. Nhưng trong thời đại AI, chủ quyền ngày càng gắn với dữ liệu công dân, cloud nội địa, năng lực tính toán, hệ điều hành AI và khả năng kiểm soát luồng thông tin số. Đó là lý do Mỹ, Trung Quốc, Liên minh châu Âu, UAE, Saudi Arabia và cả Ấn Độ hiện đều tăng tốc xây dựng trung tâm dữ liệu quốc gia, cloud sovereign và hệ sinh thái AI riêng.
 |
| “Chủ quyền AI” đang trở thành khái niệm chiến lược mới trong cạnh tranh kinh tế và công nghệ toàn cầu. Nguồn ảnh, dịch bởi: TS. Nguyễn Thúy Lan, Giảng viên Khoa Quản trị - Đại học Công nghệ Giao thông vận tải. |
Một trong những thay đổi sâu sắc nhất hiện nay là dữ liệu đang dần trở thành tài nguyên địa chính trị. Nếu thế kỷ trước các cường quốc cạnh tranh dầu mỏ và tuyến hàng hải, thì thế kỷ này các quốc gia sẽ cạnh tranh dữ liệu, GPU, mô hình AI, cloud và hạ tầng tính toán. Điều đó có nghĩa AI không còn chỉ là công nghệ, mà đang trở thành “hệ điều hành quyền lực quốc gia”.
Đây cũng là hàm ý rất lớn với Việt Nam. Trong tương lai, sức mạnh cạnh tranh quốc gia có thể không còn chỉ nằm ở lao động giá rẻ hay xuất khẩu truyền thống, mà nằm ở khả năng xây dựng hạ tầng dữ liệu, trung tâm dữ liệu, năng lực AI, nhân lực công nghệ cao và doanh nghiệp số nội địa đủ mạnh. Điều đáng chú ý là Việt Nam hiện đang đi đúng hướng khi thúc đẩy mạnh chuyển đổi số, kinh tế số, dữ liệu quốc gia và hạ tầng công nghệ trong chiến lược phát triển dài hạn.
Và có lẽ, đây mới là điều khiến thế giới thực sự lo lắng lúc này: cuộc cạnh tranh lớn nhất của thế kỷ 21 có thể sẽ không bắt đầu bằng chiến tranh quân sự, mà bằng cuộc chiến âm thầm để kiểm soát AI, dữ liệu và hạ tầng trí tuệ nhân tạo toàn cầu.
