Microsoft và thế tiến thoái lưỡng nan tại thị trường Trung Quốc

Từng có thời, việc Microsoft rời Trung Quốc gần như không nằm trong kịch bản được tính đến.

Năm 2010, khi Google chuẩn bị rút khỏi thị trường này vì lo ngại kiểm duyệt và các vụ tấn công mạng, quyết định đó được nhiều nhà hoạt động nhân quyền phương Tây ủng hộ. Tuy nhiên, theo quan điểm khi đó của tỷ phú Bill Gates và CEO Microsoft Steve Ballmer, phản ứng của Google bị cho là quá mạnh.

Song, cục diện thời nay đã thay đổi. Theo hồ sơ doanh nghiệp, trong 5 năm qua, ít nhất 15 văn phòng chi nhánh và liên doanh của Microsoft tại Trung Quốc đã đóng cửa. Năm nguồn tin nội bộ cho biết tập đoàn đang theo đuổi một chiến lược rút lui có tính toán.

Sức ép về cả bối cảnh cạnh tranh và chính sách cho doanh nghiệp nước ngoài từ các nhà chức trách sở tại đang tác động cho cân nhắc rút khỏi thị trường Trung Quốc của Microsoft

Một nguồn tin cho biết năm 2023, Microsoft từng cân nhắc rời Trung Quốc, khi một số lãnh đạo đánh giá thị trường này mang lại quá nhiều rủi ro địa chính trị trong khi lợi ích kinh tế không đủ lớn. Dù vậy, nguồn tin này nhấn mạnh công ty hiện không có kế hoạch rút lui. Theo công bố của Microsoft năm 2024, Trung Quốc chỉ đóng góp khoảng 1,5% doanh thu toàn cầu.

Theo các nguồn tin, Microsoft chịu tác động rõ rệt từ sự suy giảm lòng tin giữa Washington và Bắc Kinh. Từ năm 2017, Trung Quốc đẩy mạnh sử dụng phần mềm nội địa, được giới chức nước này xem là an toàn hơn và ngày càng đủ sức cạnh tranh với Windows, Office. Ở chiều ngược lại, các hạn chế của Mỹ, bao gồm kiểm soát xuất khẩu công nghệ tiên tiến, đã cản trở tham vọng mở rộng mảng AI và điện toán đám mây giàu lợi nhuận của Microsoft tại Trung Quốc.

Các chi tiết về những cuộc thảo luận nội bộ liên quan đến tương lai của Microsoft tại Trung Quốc trước đó chưa từng được công bố.

Microsoft không phải trường hợp duy nhất. Nhiều ông lớn công nghệ Mỹ có hoạt động lớn tại Trung Quốc cũng đang rà soát lại vị thế của mình trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gia tăng. Apple được cho là sẽ sản xuất phần lớn iPhone bán tại Mỹ ở Ấn Độ vào cuối năm 2026, trong khi Elon Musk đã phủ nhận thông tin Tesla cân nhắc tách riêng mảng kinh doanh tại Trung Quốc.

Cuối cùng, Microsoft vẫn chọn ở lại. Ba nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết tập đoàn đã tạo ra một mảng kinh doanh có lợi nhuận khi phục vụ các doanh nghiệp Trung Quốc như ByteDance, chủ sở hữu TikTok, vốn cần công nghệ phương Tây để vận hành hoạt động ở nước ngoài. Hai nguồn tin khác cho biết Microsoft cũng muốn duy trì hiện diện tại Trung Quốc để tiếp cận nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Cựu lãnh đạo Microsoft Trung Quốc Alain Crozier nhận định Microsoft đã xây dựng quan hệ với chính phủ Trung Quốc ở mức rất sâu trong nhóm các công ty công nghệ, đồng thời cho rằng bối cảnh địa chính trị khiến hoạt động đôi lúc khó khăn hơn nhưng chưa từng đẩy công ty vào khủng hoảng.

Người phát ngôn Microsoft không trả lời các câu hỏi về những cân nhắc nội bộ liên quan đến hoạt động tại Trung Quốc. Tuy nhiên, phía công ty cho biết họ đang vận hành trong một môi trường pháp lý áp dụng chung cho mọi nhà cung cấp quốc tế và vẫn duy trì cam kết với thị trường này.

Microsoft cho rằng tình hình kinh doanh tại Trung Quốc phản ánh sự cạnh tranh trên thị trường, yêu cầu pháp lý và các xu hướng công nghệ đang thay đổi.

ByteDance cũng không phản hồi các câu hỏi liên quan đến quan hệ hợp tác với Microsoft.

Quan hệ giữa Microsoft và các cấp cao nhất trong chính quyền Trung Quốc bắt đầu từ đầu thập niên 1990. Bill Gates thực hiện chuyến thăm đầu tiên trong nhiều chuyến đi tới Trung Quốc vào năm 1994 và được Tổng Bí thư, Chủ tịch Giang Trạch Dân tiếp kiến. Khi đó, nhà lãnh đạo quốc gia tối cao Trung Quốc được cho là đã khuyên nhà đồng sáng lập Microsoft tìm hiểu thêm về lịch sử nước này.

Kể từ đó, Microsoft nhiều lần tìm cách xây dựng quan hệ với giới chức Trung Nam Hải. Tập đoàn đồng đầu tư các vườn ươm khởi nghiệp với chính phủ và chấp nhận tuân thủ những yêu cầu kiểm duyệt mà Google, hiện thuộc Alphabet, không chấp nhận.

Tuy nhiên, đến giữa thập niên 2010, Trung Quốc ngày càng thận trọng với công nghệ phương Tây sau các tiết lộ cho thấy một số công ty Mỹ từng hỗ trợ Washington do thám chính phủ nước ngoài. Điều này đặt Microsoft vào thế khó, bởi nhiều doanh nghiệp lớn nhất Trung Quốc hoặc thuộc sở hữu nhà nước, hoặc duy trì quan hệ chặt chẽ với chính quyền.

Đáp lại, Microsoft phát triển Windows 10 China Government Edition. Theo một nguồn tin am hiểu vấn đề, việc phát hành phiên bản này được đàm phán trực tiếp giữa CEO Satya Nadella và các quan chức Bộ Tài chính Trung Quốc. Phiên bản này được một số cơ quan chính phủ sử dụng, nhưng không đạt mức thành công như Microsoft kỳ vọng, theo nhận định của Alain Crozier, người từng điều hành hoạt động của hãng tại Trung Quốc đến năm 2021.

Cũng trong giai đoạn công bố phiên bản Windows này vào năm 2017, chính phủ Trung Quốc ban hành các hướng dẫn mua sắm mới, được xem là khuôn khổ lựa chọn các dịch vụ “an toàn và đáng tin cậy”. Microsoft cho biết không có hệ điều hành nước ngoài nào, kể cả Windows, được chính phủ Trung Quốc đánh giá là phù hợp với các chính sách đó.

Việc không đáp ứng tiêu chuẩn này không đồng nghĩa sản phẩm bị cấm. Tuy nhiên, theo Paul Triolo, chuyên gia về chính sách công nghệ Trung Quốc tại DGA-Albright Stonebridge Group ở Washington, các quản trị viên công nghệ sử dụng những dịch vụ này sẽ phải chịu giám sát chặt chẽ hơn, bao gồm thêm các bước kiểm tra bảo mật và phê duyệt.

Reuters đã xem xét 6 bộ hướng dẫn mua sắm hệ thống máy tính của chính phủ Trung Quốc được công bố từ tháng 12/2023 đến tháng 5/2026. Trong đó, 5 bộ không khuyến nghị Microsoft. Bộ còn lại có nhắc đến Windows 10 China Government Edition, nhưng nêu rõ việc sử dụng phải tuân theo “các yêu cầu quản lý bổ sung” mà không giải thích chi tiết.

Bộ Công nghiệp & Công nghệ thông tin cùng Bộ Tài chính Trung Quốc không phản hồi các câu hỏi về tác động của những quy định này đối với hoạt động kinh doanh của Microsoft.

Các doanh nghiệp Mỹ tại Trung Quốc, vốn nhiều năm phàn nàn về một sân chơi thiếu bình đẳng, càng mất niềm tin khi quan hệ Mỹ - Trung xấu đi. Trong khảo sát môi trường kinh doanh mới nhất của Phòng Thương mại Mỹ tại Trung Quốc, chỉ 52% người tham gia xem Trung Quốc là ưu tiên đầu tư hàng đầu toàn cầu, giảm so với mức 62% năm 2019.

Dù không thể trở thành nhà cung cấp công nghệ được nhà nước Trung Quốc ưu tiên, Microsoft lại tìm thấy động lực tăng trưởng mới từ khu vực tư nhân.

Hai nguồn tin từ công ty cho biết các doanh nghiệp như ByteDance và nhà bán lẻ thời trang siêu tốc Shein, vốn có hoạt động kinh doanh chủ yếu phục vụ khách hàng phương Tây, đang dựa vào nền tảng đám mây Azure của Microsoft để quản lý dữ liệu theo các quy định ở nước ngoài. Microsoft cũng cung cấp cho khách hàng doanh nghiệp Trung Quốc quyền truy cập độc quyền thông qua Azure vào các mô hình AI phương Tây từ những nhà cung cấp như OpenAI, vốn không trực tiếp phục vụ thị trường Trung Quốc.

Ba nguồn tin khác cho biết đến giữa thập niên 2020, việc hỗ trợ các công ty Trung Quốc mở rộng ra toàn cầu đã trở thành mảng kinh doanh lớn nhất của Microsoft liên quan đến Trung Quốc. Tuy nhiên, hai trong số các nguồn tin lưu ý doanh thu này vẫn còn nhỏ nếu so với quy mô toàn cầu của tập đoàn.

Dù vậy, giới phân tích đặt câu hỏi về tính bền vững của mảng kinh doanh AI này, bởi nó phụ thuộc vào các nhà cung cấp bên thứ ba như OpenAI. Doanh nghiệp Trung Quốc cũng không nhất thiết phải dùng Azure nếu chuyển sang các mô hình AI nội địa như Kimi, vốn ngày càng cạnh tranh với các lựa chọn phương Tây và có chi phí thấp hơn đáng kể.

OpenAI và Shein không phản hồi các câu hỏi liên quan.

Từ thập niên 1990, Microsoft đã giữ vai trò quan trọng trong quá trình hình thành lớp nhân tài công nghệ của Trung Quốc. Ngoài lực lượng kỹ sư phục vụ hoạt động thương mại, tập đoàn còn thành lập Microsoft Research China, phòng thí nghiệm tập trung vào các công nghệ tiên tiến. Nhiều cựu nhân sự từ đây sau đó trở thành lãnh đạo cấp cao tại các công ty AI hàng đầu của Trung Quốc như SenseTime và DeepSeek. Tuy nhiên, áp lực chính trị trong những năm gần đây đang khiến bài toán giữ chân nhân tài của Microsoft tại Trung Quốc trở nên khó khăn hơn.

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của chính quyền Mỹ đối với chip và mô hình AI đã hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến của kỹ sư Microsoft tại Trung Quốc. Năm 2023, Chủ tịch Microsoft Brad Smith nói với các nhà lập pháp Mỹ rằng công ty không thực hiện nghiên cứu về điện toán lượng tử và các công nghệ nhạy cảm khác tại Trung Quốc.

Hai nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết Microsoft từng cân nhắc đóng cửa phòng thí nghiệm này, nhưng cuối cùng chọn phương án chuyển một số nhân sự chủ chốt sang các địa điểm khác. Từ khi Mỹ bắt đầu siết xuất khẩu AI, Microsoft Research China, nay là Microsoft Research Asia, đã mở thêm phòng thí nghiệm tại Vancouver, Singapore và Tokyo.

Dù vậy, việc thuyết phục các nhà phát triển rời Trung Quốc không hề dễ dàng. Theo các nguồn tin nêu trên, năm 2024, Microsoft đề nghị khoảng 1.000 kỹ sư hàng đầu chuyển sang Mỹ và ba quốc gia phương Tây khác, nhưng chỉ khoảng một phần ba chấp nhận.

Microsoft xác nhận đã đưa ra cơ hội luân chuyển công việc trong năm đó, nhưng từ chối cung cấp thêm thông tin chi tiết.

Hai nguồn tin cũng cho biết nhiều kỹ sư cấp cao đã lựa chọn rời Microsoft để gia nhập các trường đại học và công ty công nghệ Trung Quốc, nơi họ có thể tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu trong khi vẫn ở gần gia đình.

Trước đây, Microsoft từng nhiều lần giữ chân được nhân sự trước các nỗ lực lôi kéo từ đối thủ trong nước. Tỷ lệ nghỉ việc của công ty vào giữa thập niên 2010 vào khoảng 17%, nhưng theo Crozier, Microsoft đã kéo tỷ lệ này xuống dưới 10% bằng cách phát triển các mảng kinh doanh mới, trong đó có dịch vụ cho ByteDance, đồng thời mở ra nhiều cơ hội toàn cầu cho nhân viên. Cựu lãnh đạo này cho rằng quy mô nhân sự và một số hoạt động phát triển tại Trung Quốc có thể tăng giảm theo từng giai đoạn, nhưng định hướng đưa công nghệ đến Trung Quốc, phục vụ thị trường và doanh nghiệp Trung Quốc của Microsoft về cơ bản không thay đổi.