Nói đơn giản, chi phí tuân thủ là cái giá mà doanh nghiệp phải bỏ ra để làm đúng quy định của pháp luật. Cái giá đó không chỉ là tiền nộp cho một thủ tục hay một loại giấy phép, mà còn gồm thời gian, công sức, nhân sự, đầu tư máy móc, phần mềm, đào tạo, lưu trữ hồ sơ, kê khai, báo cáo và nhiều việc phát sinh khác để đáp ứng yêu cầu quản lý. Bộ Tư pháp khi giải thích về chỉ số chi phí tuân thủ pháp luật cũng tách rõ hai nhóm lớn: chi phí hành chính và chi phí đầu tư để tuân thủ quy định.
 |
| Chỉ cần nhìn vào "các ô thủ tục" trong ảnh, bạn đọc dễ dàng hình dung về sức nặng mà chi phí tuân thủ đè nặng trên vai cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam. |
Nếu nói theo kiểu dễ hình dung nhất, chi phí tuân thủ là khoản doanh nghiệp phải “đổ vào” chỉ để được hoạt động đúng luật và tiếp tục vận hành bình thường. Ví dụ, mở một nhà xưởng không chỉ là thuê đất, mua máy, tuyển người. Doanh nghiệp còn phải xin chấp thuận đầu tư, làm thủ tục đất đai, môi trường, phòng cháy chữa cháy, xây dựng, thuế, lao động, bảo hiểm. Mỗi khâu kéo dài thêm vài ngày, yêu cầu thêm vài loại giấy tờ, hay phải sửa hồ sơ vài lần đều làm chi phí tuân thủ đội lên.
Điểm khiến nhiều doanh nghiệp sốt ruột là khoản chi này thường không hiện ra rõ như tiền điện hay tiền thuê mặt bằng, nhưng lại ăn mòn lợi nhuận rất mạnh! Một hồ sơ chậm duyệt có thể khiến dự án lùi tiến độ. Một giấy phép xin đi xin lại có thể làm lỡ mùa kinh doanh. Một quy định chồng chéo có thể khiến doanh nghiệp phải thuê thêm người chỉ để theo dõi thủ tục. Vì vậy, khi doanh nghiệp kêu giảm chi phí tuân thủ, họ không chỉ nói về chuyện “đỡ tốn tiền”, mà là muốn giảm cả sự chậm trễ, bất định và rủi ro trong quá trình làm ăn.
Đây cũng là lý do chi phí tuân thủ đang trở thành một từ khóa nóng trong các cuộc đối thoại chính sách gần đây. Tại hội nghị hôm 27/3 do Thủ tướng chủ trì với cộng đồng doanh nghiệp, thông điệp được nhấn rất rõ là phải cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Trước đó, trong các định hướng phát triển kinh tế tư nhân năm 2026, Chính phủ cũng nêu yêu cầu đẩy mạnh cải cách, bãi bỏ thủ tục “xin - cho”, tăng hậu kiểm để giảm gánh nặng tuân thủ.
Ở góc nhìn doanh nghiệp, mong muốn này không phải mới xuất hiện rồi biến mất theo thời điểm. VCCI ghi nhận kỳ vọng rất rõ từ cộng đồng doanh nghiệp rằng việc giảm chi phí tuân thủ phải là giảm thực chất, chứ không phải chỉ nhẹ đi trên giấy. Doanh nghiệp muốn thủ tục đơn giản hơn, thời gian xử lý ngắn hơn, hồ sơ không bị yêu cầu bổ sung nhiều lần và đặc biệt là không phát sinh chi phí không chính thức.
Vì sao doanh nghiệp lúc này không đòi thêm ưu đãi mới mà lại muốn bớt rào cản cũ? Câu trả lời khá dễ hiểu. Một ưu đãi có thể chỉ áp dụng cho một nhóm ngành, một địa bàn hoặc trong một thời gian nhất định. Nhưng nếu thủ tục được rút gọn, điều kiện kinh doanh bớt chồng chéo, quy trình cấp phép nhanh hơn và rõ hơn, thì lợi ích lan rộng tới rất nhiều doanh nghiệp. Nói cách khác, ưu đãi giúp một số doanh nghiệp “được thêm”, còn cải cách thủ tục giúp số đông doanh nghiệp “đỡ mất”.
Chi phí tuân thủ thường nằm ở mấy chỗ doanh nghiệp ngại nhất. Thứ nhất là thời gian. Một thủ tục kéo dài không chỉ làm chậm hồ sơ, mà còn làm chậm dòng tiền, chậm giao hàng, chậm kế hoạch tuyển dụng và chậm cả khả năng mở rộng kinh doanh. Thứ hai là chi phí nhân sự. Nhiều doanh nghiệp phải bố trí riêng bộ phận pháp chế, kế toán, hành chính chỉ để theo dõi và hoàn thiện các yêu cầu tuân thủ. Thứ ba là chi phí đầu tư để đáp ứng quy định, như phần mềm, máy móc, đào tạo hoặc nâng cấp quy trình sản xuất. Bộ Tư pháp đã nêu khá rõ các loại chi phí này trong hướng dẫn về chi phí tuân thủ pháp luật.
Một điểm nữa cần nói thẳng: chi phí tuân thủ không đồng nghĩa với việc chống lại quản lý nhà nước. Doanh nghiệp không đòi bỏ hết quy định. Thứ họ muốn là quy định phải rõ, hợp lý, dễ hiểu, dễ làm và nhất quán giữa các cơ quan. Một thủ tục cần thiết nhưng minh bạch, xử lý nhanh, thực hiện trực tuyến thì vẫn là chi phí tuân thủ, nhưng là mức chi phí có thể chấp nhận được. Ngược lại, một thủ tục mập mờ, chồng lấn, phải đi lại nhiều lần hoặc mỗi nơi hiểu một kiểu sẽ biến thành gánh nặng.
Bởi vậy, giảm chi phí tuân thủ không chỉ là cắt vài mẫu đơn hay rút vài ngày xử lý. Cốt lõi hơn là chuyển cách quản lý từ kiểm soát trước quá nhiều sang hậu kiểm hiệu quả hơn; số hóa thủ tục; bỏ các điều kiện kinh doanh không còn cần thiết; giảm tình trạng hồ sơ bị “đá qua đá lại”; và bảo đảm doanh nghiệp tiếp cận đất đai, đầu tư, giấy phép, thanh tra kiểm tra theo nguyên tắc minh bạch và bình đẳng. Đây cũng là hướng điều hành đã được Chính phủ nhấn mạnh trong năm 2026.
Chi phí tuân thủ là phần chi phí doanh nghiệp phải trả chỉ để làm đúng quy định và tiếp tục được kinh doanh. Khi khoản chi này quá cao, cuối cùng người chịu tác động không chỉ là doanh nghiệp, mà còn là người lao động, người tiêu dùng và cả sức cạnh tranh của nền kinh tế. Doanh nghiệp bớt được rào cản cũ, bớt thời gian và tiền bạc cho thủ tục, thì họ mới có thêm nguồn lực để đầu tư, giảm giá thành, mở rộng sản xuất và trả lương tốt hơn. Chính vì thế, giảm chi phí tuân thủ đang trở thành một đòi hỏi rất thực, rất nóng và rất đáng theo dõi trong giai đoạn hiện nay.
