Báo chí hiện đại dưới tác động của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo

Mạng xã hội: Con dao hai lưỡi đối với ngành báo chí

Một mặt, báo chí truyền thống tích cực tiếp nhận tư liệu từ không gian thông tin khổng lồ của mạng xã hội, đồng thời đóng vai trò một bộ lọc thông tin để truyền tải tin tức đến độc giả. Các nền tảng mạng xã hội như Twitter, Facebook và Instagram đã cách mạng hóa quá trình này bằng việc cung cấp lượng thông tin đồ sộ, chớp nhoáng từ hàng triệu “cộng tác viên” tình nguyện cập nhật cốt lõi sự việc gần như ngay lập tức. Điều đó đem đến tính thời sự mà báo chí luôn cần đến.

Theo số liệu của Statista.com, tính đến tháng 6/2020, Việt Nam có hơn 69 triệu tài khoản Facebook, chiếm 2/3 dân số cả nước. Lượng người dùng này chính là nguồn thông tin để báo chí cân nhắc sử dụng, làm kho tư liệu khai thác hàng ngày.

Các xu hướng lan truyền và hashtag trên các trang mạng xã hội thường thu hút sự chú ý đến những vấn đề có thể bị báo chí truyền thống bỏ qua. Người làm báo đã và đang tận dụng không gian này để thu thập tư liệu từ cộng đồng dân cư ảo, các hội nhóm, Fanpage chuyên môn để tạo nên tác phẩm đa chiều, có tác động sâu rộng và mới mẻ, tức thời.

Hơn nữa, các trang mạng xã hội cũng mang đến một kênh tương tác, giao tiếp với độc giả. Các nhà báo có thể tiếp cận rộng rãi tới khán giả một cách nhanh chóng, tương tác trực tiếp với người đọc và tìm nguồn câu chuyện từ các cộng đồng đa dạng.

Người Việt Nam dành gần 7 tiếng mỗi ngày để sử dụng Internet và 2 tiếng 30 phút cho mạng xã hội (theo báo cáo của Vietnam Digital Advertising 2019 do Adsota). Lượng thời gian khá lớn dành cho mạng xã hội, vậy báo chí cần tận dụng điều đó như thế nào? Các tòa soạn báo đã tích cực tiếp cận với người đọc thông qua các nền tảng này bằng cách thành lập Fanpage, trung tâm tin tức… Với nội dung chất lượng, phong phú và cách tiếp cận phù hợp, các tòa soạn báo sẽ thu hút được nhiều người đọc và chủ động tìm kiếm khán giả. Đặc biệt, hoạt động trên nền tảng mới yêu cầu một cách làm việc mới. Nhiều tòa soạn báo còn thành lập những ban riêng biệt, sáng tạo nội dung phù hợp với bạn đọc nhiều thế hệ, đa sắc màu và vô cùng đặc biệt.

Ở một chiều hướng ngược lại, tính tức thời của mạng xã hội cũng mang lại những hạn chế đáng kể. Cuộc đua để trở thành người đầu tiên đưa tin có thể dẫn đến việc lan truyền thông tin sai lệch, vì quá trình xác minh thông tin thường bị hy sinh cho tốc độ cập nhật tin tức. “Tin giả” xuất hiện tràn lan trên không gian ảo. Chúng phát tán với tốc độ khó lường nhờ vào sự trợ giúp đắc lực từ mạng xã hội và tính hiếu kỳ của con người. Nhà báo rất dễ “sập bẫy” nếu vội vàng, thiếu cẩn trọng và “khát tin tức”.

Bên cạnh đó, tin giả tràn lan xuất phát từ các trang tin hoạt động độc lập nhưng có sự giả mạo, bắt chước và được đánh đồng với báo chí sẽ khiến độc giả quy chụp mức độ uy tín của các cơ quan báo chí. Những hành vì này phương hại nghiêm trọng cho các toà soạn, đặc biệt là tên tuổi của các cơ quan báo chí lớn và chính thống. Đồng thời, điều này cũng gây hiểu lầm cho người đọc, dẫn đến những sai lầm về nhận thức và tư tưởng, đi ngược lại với định hướng và giá trị cốt lõi của ngành báo.

Ngoài ra, hiệu ứng “buồng vang”, nơi người dùng chỉ tiếp xúc với thông tin phù hợp với niềm tin của mình trên không gian mạng xã hội, có thể làm sai lệch nhận thức cộng đồng và gây phân cực xã hội. Thách thức hiện nay cho các nhà báo là duy trì tính chính xác và khách quan trong một môi trường bị chi phối bởi tính nhanh nhạy và thường là giật gân trên các nền tảng mạng cộng đồng.

Trí tuệ nhân tạo đang xâm nhập vào các toà soạn

AI đang tác động mạnh mẽ đến báo chí, từ việc tự động hóa các công việc thường xuyên đến việc nâng cao chất lượng báo cáo điều tra. Các tổ chức tin tức đang sử dụng AI để phân tích dữ liệu, kiểm tra sự thật và thậm chí viết các tin tức cơ bản. Các thuật toán cho phép sàng lọc qua các tập dữ liệu lớn để phát hiện xu hướng và thông tin mà con người có thể mất nhiều thời gian hơn để xác định.

Chẳng hạn, các công cụ AI có thể giám sát mạng xã hội để tìm tin tức nóng hổi, cảnh báo cho các nhà báo điều tra. Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) cho phép tạo ra các báo cáo có thể đọc được từ dữ liệu có cấu trúc, như báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hoặc kết quả thể thao. AI cũng đang được sử dụng để chống lại thông tin sai lệch bằng cách xác minh tính xác thực của thông tin và nhận diện các nội dung giả mạo.

Nghiên cứu cho thấy, các nhà báo thế hệ tiếp theo coi AI là một công cụ tiến bộ. Việc sử dụng rộng rãi các công cụ công nghệ có thể bắt nguồn từ phương thức giáo dục và đào tạo của họ. Mặc dù AI chưa thâm nhập vào chương trình giảng dạy của trường báo chí nhiều như với mạng xã hội, nhưng phần lớn (57%) số người được hỏi cho biết việc sử dụng và tác động của AI trong báo chí là một phần trong quá trình giáo dục của họ.

Tuy nhiên, một số người vẫn xem AI là một mối đe dọa và cho rằng AI “Không cần thiết trong ngành báo chí”, hay “Tôi cảm thấy nếu có bất cứ điều gì AI làm trong ngành báo chí, thì đó là lan truyền nhiều thông tin sai lệch hơn nữa”; “Chúng tôi không cần AI viết cho mình, chúng tôi có thể tự viết. Không nên ứng dụng robot để miêu tả các sự kiện của con người và trải nghiệm của con người”. Những người khác quan ngại rằng AI có khả năng thay thế các nhà báo.

Bà Amy Merrick, giảng viên chuyên môn cao cấp tại Trường Cao đẳng Truyền thông của Đại học DePaul và là cựu phóng viên của The Wall Street Journal, nói: “Có rất nhiều lời khuyên rằng AI có thể cung cấp bản thảo đầu tiên tốt. Nhưng hành động viết sẽ sàng lọc suy nghĩ của nhà báo, vì vậy nếu bỏ qua công việc đó, nhà báo sẽ trở nên nông cạn hơn và có ít hiểu biết sâu sắc hơn”.

Ví dụ, các kỹ thuật nền tảng của báo chí - như báo cáo thực tế, nói chuyện với các chuyên gia và tổng hợp thông tin mới đòi hỏi sự tương tác giữa con người với nhau, giải quyết vấn đề phức tạp và khả năng phán đoán hợp lý. Các nhà báo tìm đến mạng lưới nguồn tin, quan hệ công chúng và các chuyên gia đáng tin cậy để xác minh và tìm nguồn cho những câu chuyện mang tính thông tin, hữu ích và kịp thời.

Lo lắng về những tác động của AI trong tương lai bắt đầu xuất hiện tại các tòa soạn báo khi OpenAI ra mắt ChatGPT. Vào tháng 7 năm 2023, hãng tin Associated Press (AP) đã thỏa thuận với OpenAI, cấp phép kho lưu trữ tin tức của AP từ năm 1985 để đổi lấy quyền truy cập vào chuyên môn về sản phẩm và công nghệ của OpenAI. Cuối tháng đó, OpenAI đã công bố khoản tài trợ trị giá 5 triệu cho Dự án Báo chí Hoa Kỳ, dự án hỗ trợ các phòng tin tức phi lợi nhuận và các bài viết của thành viên sẽ được sử dụng để đào tạo nội dung OpenAI.

Bên cạnh đó, khía cạnh đạo đức cũng cần được cân nhắc. Việc sử dụng AI trong báo chí đặt ra câu hỏi về sự thay thế công việc, sự thiên vị trong các thuật toán và nhu cầu minh bạch về cách AI được áp dụng. Những điều này đang đặt ra thách thức cho tính toàn vẹn của báo chí. Các nhà báo phải đối mặt với những vấn đề này khi tận dụng AI để nâng cao công việc của họ, đảm bảo rằng công nghệ phục vụ như một trợ thủ thay vì thay thế cho sự sáng tạo và hiểu biết của con người.

Cụ thể hơn, các nền tảng AI tạo sinh (Generative AI) sử dụng thuật toán học máy và được đào tạo trên các bộ dữ liệu khổng lồ cho phép chúng tạo nội dung mới được mô phỏng theo những gì đã có trước đó để đáp ứng các lời nhắc. Mặc dù điều này khiến chúng trở thành một công cụ tóm tắt và giải thích mạnh mẽ - và công nghệ tiếp tục phát triển các ứng dụng mới, nhưng liệu các nền tảng này có thể cung cấp thêm thông tin chính xác, có thể viết các tin bài nóng hổi hay báo chí điều tra hay không vẫn chưa được chứng minh.

Khi những công cụ này trở nên phức tạp hơn và việc sử dụng chúng ngày càng phổ biến, có một điều chắc chắn: việc đào tạo cách sử dụng chúng đúng đắn sẽ rất quan trọng. Phần giáo dục này là bắt buộc, do có sự khác biệt giữa cách các nhà báo thường làm việc và cách hoạt động của AI.

Sự hội tụ định hình tương lai

Sự giao thoa của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một mô hình mới trong báo chí. Các tổ chức tin tức thành công sẽ là những tổ chức có thể thích nghi với những thay đổi này trong khi vẫn duy trì các tiêu chuẩn báo chí. Điều này bao gồm việc tận dụng AI để tăng cường hiệu quả và chất lượng đưa tin, tương tác với khán giả trên mạng xã hội và đón nhận tinh thần đổi mới.

Để điều hướng tương lai này, các nhà báo và toà soạn cần tập trung vào:

- Xác minh và Chính xác: Trong thời đại truyền tải thông tin nhanh chóng, duy trì độ tin cậy của tin tức là tối quan trọng. Các công cụ kiểm tra sự thật và AI có thể hỗ trợ xác minh thông tin trước khi xuất bản.

- Tương tác và giao tiếp: Xây dựng mối quan hệ với khán giả thông qua mạng xã hội có thể tăng cường lòng tin và sự trung thành. Nội dung tương tác và giao tiếp trực tiếp với người đọc có thể tạo ra một cộng đồng thông tin được hiểu biết và gắn kết hơn.

- Sử dụng công nghệ có trách nhiệm: Đảm bảo rằng AI và các công nghệ khác được sử dụng một cách có trách nhiệm, với sự nhận thức về những hạn chế và thiên vị tiềm tàng, là rất quan trọng để duy trì tính toàn vẹn của báo chí.

Lân Nguyễn (t/h)