Xuất khẩu tôm hùm bứt phá: Tìm chiến lược phát triển bền vững cho dòng sản phẩm giá trị cao

Theo dữ liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), tôm hùm đang chứng minh sức bật mạnh mẽ khi trở thành điểm sáng của toàn ngành thủy sản. Trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu tôm hùm đạt khoảng 585 triệu USD, tăng 44,3% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này đóng góp khoảng 10,1% vào tổng giá trị xuất khẩu thủy sản và chiếm gần 25% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm của cả nước. Bước đà này tiếp nối đà tăng trưởng ngoạn mục từ năm 2025, thời điểm xuất khẩu tôm hùm ghi nhận mức kỷ lục 858 triệu USD, khẳng định rõ nét dư địa phát triển của dòng sản phẩm giá trị cao này.

Tôm hùm xanh hiện chiếm trọng số lớn trong kim ngạch xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam

Thị trường Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò quyết định đối với đầu ra của tôm hùm Việt Nam. Năm 2025, xuất khẩu tôm hùm sang thị trường này đạt khoảng 841 triệu USD, chiếm hơn 98% tổng kim ngạch toàn ngành. Xu hướng này duy trì ổn định trong nửa đầu năm 2026 với tỷ trọng xấp xỉ 98,5%. Ở chiều ngược lại, Việt Nam đã vươn lên thành nhà cung cấp tôm hùm lớn nhất cho Trung Quốc. Trong tổng số 69,8 nghìn tấn tôm hùm Trung Quốc nhập khẩu năm 2025, Việt Nam đóng góp khoảng 24,1 nghìn tấn, chiếm 34,5% thị phần. Lợi thế vị trí địa lý giáp ranh, thời gian vận chuyển hàng sống ngắn, chi phí logistics tối ưu cùng sự phù hợp với phân khúc nhà hàng tầm trung và cao cấp là những yếu tố then chốt giúp tôm hùm Việt Nam tận dụng hiệu quả các khoảng trống thị trường trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động.

Dù vậy, sự tăng trưởng hiện nay lại thiếu cân bằng khi phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tôm hùm xanh. Năm 2025, tôm hùm xanh mang về khoảng 843 triệu USD, chiếm 98,3% tổng kim ngạch. Ngược lại, tôm hùm bông - mặt hàng có giá trị thương mại cao chỉ đạt khoảng 4,6 triệu USD do vướng mắc quy định kỹ thuật từ phía Trung Quốc liên quan đến chứng nhận nguồn gốc giống F2 và bảo vệ động vật hoang dã. Riêng nửa đầu năm 2026, số liệu Hải quan thậm chí không ghi nhận doanh thu từ tôm hùm bông sang thị trường này, trong khi tôm hùm xanh đạt 574 triệu USD.

Để đưa tôm hùm trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực và phát triển bền vững thay vì chỉ là một hiện tượng tăng trưởng ngắn hạn, VASEP khuyến nghị cần tập trung triển khai đồng bộ bốn nhóm giải pháp trọng tâm. Trước hết, cần định hình tôm hùm là ngành hàng chiến lược quốc gia thông qua quy hoạch bài bản các vùng nuôi trọng điểm, đầu tư hạ tầng logistics phục vụ vận chuyển hàng sống, chuẩn hóa cơ sở đóng gói và hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc. Bên cạnh đó, việc chủ động đàm phán kỹ thuật với phía Trung Quốc là yêu cầu cấp thiết nhằm làm rõ căn cứ khoa học về nguồn giống F2, hoàn thiện hồ sơ pháp lý và tháo gỡ các rào cản đối với tôm hùm bông.

Đồng thời, các cơ quan chuyên môn cần hỗ trợ chuẩn hóa toàn bộ chuỗi cung ứng, từ cấp mã số vùng nuôi, mã số cơ sở đóng gói đến kiểm soát nguồn giống, thức ăn và an toàn thực phẩm. Cuối cùng, việc thiết lập hệ thống thông tin thị trường và cơ chế cảnh báo sớm chuyên biệt sẽ giúp doanh nghiệp chủ động cập nhật chính sách nhập khẩu, biến động thuế quan cũng như diễn biến cạnh tranh từ các nguồn cung lớn trên thế giới.

Việc chuyển dịch từ lợi thế "giao hàng nhanh, giá cạnh tranh" sang xây dựng thương hiệu uy tín, chất lượng ổn định và truy xuất nguồn gốc rõ ràng sẽ là chìa khóa quyết định để tôm hùm Việt Nam khẳng định vị thế trên bản đồ thủy sản quốc tế.