Quyết định bất ngờ từ chính quyền Trump buộc Anthropic phải tạm dừng hai mô hình AI mạnh nhất chỉ ít ngày sau khi ra mắt đã gây sốc cho giới công nghệ. Không chỉ khiến một trong những công ty AI giá trị nhất thế giới rơi vào thế bị động, động thái này còn lập tức khơi lại tranh cãi lớn: Washington sẽ kiểm soát các mô hình AI tiên tiến đến đâu, và bằng công cụ nào?
Theo quyết định do Bộ Thương mại Mỹ ban hành hôm thứ Sáu (10/6), hai mô hình mới nhất của Anthropic là Fable và Mythos bị đưa vào diện kiểm soát xuất khẩu, khiến công dân nước ngoài không còn được phép sử dụng công nghệ này. Trên thực tế, do không thể khoanh vùng người dùng ngay lập tức, Anthropic buộc phải tạm ngừng toàn bộ hệ thống với tất cả khách hàng.
Theo nguồn tin thân cận, Anthropic chỉ có 90 phút để tuân thủ, trong khi gần như không được cung cấp đầy đủ các chi tiết kỹ thuật trước khi lệnh có hiệu lực. Cú ra quyết định chớp nhoáng này được cho là đã đẩy công ty vào thế buộc phải “rút phích cắm” để tránh rủi ro pháp lý.
Ngay trong cuối tuần, Anthropic đã điều nhóm kỹ thuật cấp cao tới Washington nhằm hạn chế thiệt hại và tìm cách tháo gỡ bế tắc với các cơ quan chức năng. Diễn biến này cho thấy công ty xem đây không chỉ là một sự cố sản phẩm, mà là một khủng hoảng chính sách có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chiến lược thương mại hóa AI.
Nguồn cơn của vụ việc được cho là xuất phát từ một báo cáo của các nhà nghiên cứu Amazon, trong đó chỉ ra khả năng Fable có thể bị “bẻ khóa” để vượt qua các lớp bảo vệ và truy xuất thông tin liên quan tới lỗ hổng an ninh phần mềm. Amazon cũng là bên đầu tiên chuyển phát hiện này cho Anthropic.
Theo những người nắm được vấn đề, CEO Amazon Andy Jassy đã trao đổi với giới chức Mỹ về phát hiện này trong ngày thứ Sáu. Đáng chú ý, mối quan ngại được nêu ra không chỉ xoay quanh một lỗ hổng cụ thể của Anthropic, mà còn phản ánh nỗi lo rộng hơn về năng lực ngày càng khó kiểm soát của các mô hình AI tiên tiến.
Phía Amazon sau đó cho biết việc chính phủ tham vấn doanh nghiệp về các rủi ro an ninh tiềm tàng là điều không hiếm gặp, song từ chối tiết lộ chi tiết các cuộc trao đổi.
Điều khiến vụ việc thêm phần khó hiểu là Fable được cho là đã hoàn tất quá trình thử nghiệm và được phê duyệt phát hành chỉ vài ngày trước đó bởi chính các cơ quan thuộc cùng bộ máy quản lý.
Anthropic phản đối việc bị nhắm đích riêng, cho rằng năng lực bị nêu ra không phải là ngoại lệ và hoàn toàn có thể xuất hiện ở các hệ thống cạnh tranh, trong đó có các mô hình do OpenAI phát triển.
Theo giới chuyên gia an ninh, việc xử lý triệt để kiểu lỗ hổng này có thể ngốn nhiều tuần nghiên cứu và phát triển, trong khi không ai dám chắc những điểm yếu mới sẽ không tiếp tục xuất hiện. Một nguồn tin thân cận cho biết Anthropic hiện đang làm việc sát với chính phủ Mỹ để tìm điểm đồng thuận và xác định lộ trình tiếp theo.
Xa hơn câu chuyện của riêng Anthropic, đây đang được xem là phép thử đầu tiên cho cách chính quyền Trump muốn giám sát các mô hình AI ngày càng mạnh. Nhiều lãnh đạo doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cảnh báo rằng việc dùng công cụ kiểm soát xuất khẩu để xử lý rủi ro an toàn mô hình có thể tạo ra một lớp bất định mới cho toàn bộ thị trường AI tiên tiến.
Helen Toner, cựu thành viên hội đồng quản trị OpenAI và hiện điều hành tạm thời Trung tâm An ninh và Công nghệ Mới nổi tại Đại học Georgetown, nhận định rằng gần như không thể “vá kín” hoàn toàn các mô hình dạng này. Theo bà, nếu lấy tiêu chuẩn đang áp lên Anthropic làm chuẩn chung, các mô hình của OpenAI hay Google cũng có thể bị soi chiếu theo cách tương tự.
Điểm gây tranh cãi là lệnh đóng băng hiện không áp dụng với các mô hình đầu bảng của OpenAI, dù theo giới quan sát, những hệ thống này cũng thể hiện năng lực tương đương. Điều đó làm dấy lên câu hỏi liệu Washington đang xử lý rủi ro công nghệ theo tiêu chí nhất quán, hay theo từng trường hợp riêng lẻ.
Sự can thiệp lần này càng đáng chú ý bởi Anthropic lâu nay vốn là một trong những tiếng nói mạnh nhất kêu gọi siết chuẩn an toàn với AI. CEO Dario Amodei nhiều lần công khai cảnh báo về những nguy cơ mà các mô hình ngày càng mạnh có thể tạo ra nếu bị triển khai thiếu kiểm soát.
Mythos, mô hình mới nhất của Anthropic, từng cho thấy khả năng vượt qua một số hệ thống phòng thủ mạng hiện có. Trước khi được mở rộng tiếp cận trong tuần trước, công ty cũng đã phối hợp với các cơ quan chính phủ để triển khai theo cách có kiểm soát.
Lệnh siết mới cũng không tách rời bối cảnh căng thẳng kéo dài giữa Anthropic và chính quyền Trump, xoay quanh các tranh cãi về quản lý AI, giám sát nội địa và việc sử dụng công nghệ trong vũ khí tự động gây chết người. Trước đó, Lầu Năm Góc từng coi Anthropic là một rủi ro chuỗi cung ứng đối với an ninh quốc gia và hai bên hiện vẫn đang kiện tụng về quyết định này.
Phía chính quyền Trump khẳng định đây là biện pháp an ninh quốc gia độc lập với các tranh chấp trước đó. Một quan chức Mỹ nói với Financial Times rằng nếu lỗi “bẻ khóa” được vá, thế bế tắc hiện tại có thể được tháo gỡ.
Dù vậy, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth lại công khai gắn vụ việc với những chỉ trích trước đây dành cho Anthropic, khi viết trên X rằng Lầu Năm Góc từng loại công ty này “ra khỏi tòa nhà của chúng tôi - mãi mãi”. Phát ngôn này càng khiến giới quan sát đặt câu hỏi liệu yếu tố chính trị có đang chen vào một quyết định vốn được mô tả là thuần túy an ninh.
Nghịch lý nằm ở chỗ, theo các quan chức Mỹ và lãnh đạo doanh nghiệp, Lầu Năm Góc cùng một số cơ quan liên bang khác vẫn đang sử dụng những mô hình AI tiên tiến nhất của Anthropic.
Ở bên ngoài nước Mỹ, Ủy ban châu Âu cho biết đang đánh giá tác động của chỉ thị này đối với công dân của khối, trong bối cảnh cơ quan này vừa giành quyền tiếp cận mô hình mới nhất của Anthropic.
Theo Ủy ban châu Âu, các mô hình như vậy mang lại lợi ích lớn, đặc biệt trong phòng thủ mạng, nhưng đồng thời cũng kéo theo những lo ngại an ninh nghiêm trọng cần được xử lý cẩn trọng.
Phía châu Âu nhấn mạnh đây là thách thức chung, không thuộc về riêng một quốc gia hay một công ty, và các biện pháp ứng phó không nên tạo ra sự phân biệt đối xử với các đối tác.
Theo Helen Toner, vấn đề không chỉ nằm ở rủi ro của mô hình, mà còn ở việc Washington đã chọn sai công cụ. Bà cho rằng kiểm soát xuất khẩu là biện pháp không phù hợp, nhất là trong thời điểm các đồng minh của Mỹ cũng cần những hệ thống này để tăng cường năng lực phòng thủ mạng.
Đáng chú ý, diễn biến lần này đi ngược lại tín hiệu mềm mỏng hơn mà Nhà Trắng từng phát đi trước đó. Sắc lệnh hành pháp được ký hồi đầu tháng không hề trao cho chính phủ cơ chế trực tiếp để ngăn phát hành một mô hình AI.
Một nguồn tin thân cận với OpenAI cho biết các công ty AI hàng đầu thời gian qua vẫn hợp tác với chính phủ Mỹ để thực thi sắc lệnh hành pháp nói trên.
Ngay trước khi chỉ thị với Anthropic được ban hành, ngành AI còn đang tìm cách đảm bảo các nhà nghiên cứu nước ngoài tiếp tục được tham gia phát triển những mô hình tiên tiến nhất. Quyết định mới của Washington vì vậy được xem là cú phanh gấp đối với xu hướng hợp tác xuyên biên giới vốn rất quan trọng với cuộc đua AI.
Katie Moussouris, nhà nghiên cứu từng được Anthropic chia sẻ báo cáo từ Amazon, cho rằng các năng lực mà Amazon nêu ra - bao gồm khả năng xác định một số lỗ hổng an ninh mạng - không phải điều hiếm gặp. Theo bà, những mô hình cạnh tranh như GPT 5.5 của OpenAI cũng có thể làm điều tương tự.
Bà Moussouris cho rằng các lớp bảo vệ của mô hình thực tế vẫn đang hoạt động đúng mục đích, và quyết định của chính quyền Mỹ trong trường hợp này là một phản ứng quá tay.
Nhà Trắng hiện từ chối bình luận thêm. Nhưng chỉ với một lệnh siết được ban hành trong chưa đầy một buổi chiều, Washington đã phát đi thông điệp đủ mạnh để khiến toàn bộ ngành AI phải nhìn lại: ở giai đoạn này, ranh giới giữa đổi mới công nghệ, an ninh quốc gia và quyền lực chính trị đang trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
