Tuyên ngôn Độc lập 1945: Gắn kết quyền con người với quyền dân tộc, tư tưởng mang tầm vóc thời đại

Ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ảnh tư liệu

Tuyên ngôn Độc lập 1945: Gắn kết quyền con người với quyền dân tộc, tư tưởng mang tầm vóc thời đại

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ lâm thời trịnh trọng tuyên bố trước toàn thể quốc dân và thế giới về sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Bản Tuyên ngôn Độc lập không chỉ chấm dứt vĩnh viễn ách thống trị của thực dân, phong kiến, mà còn khẳng định một tư tưởng có tính đột phá và mang giá trị thời đại: quyền con người không thể tách rời quyền dân tộc. Trong lời mở đầu của bản Tuyên ngôn, Chủ tịch Hồ Chí Minh trích dẫn tư tưởng nhân quyền tiến bộ của Mỹ và Pháp, nhưng nhanh chóng khẳng định một lập luận cốt lõi: Tự do cá nhân chỉ có ý nghĩa thực sự khi dân tộc được độc lập, và ngược lại, độc lập dân tộc sẽ không trọn vẹn nếu người dân không có quyền tự do, hạnh phúc. Tư tưởng ấy phản ánh sự thống nhất biện chứng, gắn bó hữu cơ giữa hai khái niệm tưởng chừng độc lập – quyền con người và quyền dân tộc – thành một chân lý mới: “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”.

Tại hội thảo khoa học “Tuyên ngôn Độc lập - Văn kiện lịch sử mở đầu kỷ nguyên độc lập, tự do, hạnh phúc của dân tộc Việt Nam”, các chuyên gia và nhà nghiên cứu như TS. Vũ Mạnh Hà - Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh, TS. Hoàng Diệu Thảo - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, PGS.TS Hoàng Thị Lan - Viện Trưởng Viện Dân tộc và Tôn giáo, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, TS. Nguyễn Thị Mai Chi - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh … đều đồng thuận rằng bản Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh là một dấu ấn lớn về nhận thức nhân quyền trong lịch sử nhân loại. Tư tưởng nhân quyền trong Tuyên ngôn đã “đi trước” thời đại, bởi đến tận năm 1948, Liên Hợp Quốc mới thông qua Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền. Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nhìn nhận quyền con người dưới góc độ cá nhân mà còn dưới lăng kính cộng đồng và dân tộc. Theo Người, quyền dân tộc tự quyết – quyền được lựa chọn con đường phát triển độc lập – chính là một nội dung cốt lõi của quyền con người. Khi một dân tộc bị áp bức, bị tước quyền làm chủ, thì mọi quyền cá nhân cũng sẽ bị xâm phạm. Vì vậy, hành trình đấu tranh giành độc lập dân tộc của nhân dân Việt Nam cũng chính là hành trình hiện thực hóa các quyền cơ bản nhất của con người – quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc. Giải phóng dân tộc cũng là giải phóng con người. Và sự nghiệp ấy chỉ có ý nghĩa khi nhân dân thật sự được ấm no, tự do, hạnh phúc.

Từ Tuyên ngôn Độc lập đến chiến lược phát triển con người – Tiếp nối và cụ thể hóa tư tưởng Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới

80 năm kể từ ngày Tuyên ngôn Độc lập ra đời, tư tưởng nhân quyền và quyền dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ được khẳng định bằng hành động cách mạng, mà còn được Đảng và Nhà nước kế thừa, cụ thể hóa thành chiến lược phát triển con người trong bối cảnh mới – hội nhập, toàn cầu hóa và chuyển đổi số.

Theo TS. Hoàng Diệu Thảo, trong suốt tiến trình đổi mới và phát triển, đặc biệt từ sau năm 1986, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách nhằm bảo đảm quyền con người và quyền công dân. Các quyền cơ bản như quyền sống, quyền tự do, quyền học tập, quyền phát triển, quyền tham gia quản lý xã hội... ngày càng được mở rộng, thể hiện rõ vai trò trung tâm của con người trong mọi chiến lược phát triển. Việt Nam đã chủ động và tích cực hội nhập quốc tế về nhân quyền, trở thành thành viên có trách nhiệm của nhiều tổ chức quốc tế như Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (2020–2021), Hội đồng Nhân quyền (2023–2025)... Qua đó, Việt Nam không chỉ bảo vệ quyền con người cho công dân mình, mà còn đóng góp vào sự tiến bộ chung của nhân loại.

Tư tưởng “quyền con người gắn liền với quyền dân tộc” được Đảng ta nâng tầm thành chiến lược phát triển con người toàn diện.

PGS.TS Phạm Duy Đức - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh: "Tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng, còn chiến lược hiện nay là sự kế thừa, phát triển và hiện thực hóa tư tưởng ấy trong bối cảnh mới. Đảng xác định rõ con người là mục tiêu và động lực của sự phát triển, trong đó phát triển giáo dục, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, giảm nghèo đa chiều, bảo đảm an sinh xã hội là những trụ cột chính.

Đặc biệt, Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã nêu rõ yêu cầu khơi dậy ý chí tự lực, tự cường, khát vọng phát triển đất nước hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc. Chiến lược phát triển con người hôm nay không dừng lại ở việc đảm bảo quyền tối thiểu, mà hướng tới quyền phát triển bền vững, công bằng và sáng tạo. Đồng thời, việc tuyên truyền sâu rộng giá trị Tuyên ngôn Độc lập, gắn quyền con người với trách nhiệm công dân, cũng được xác định là nhiệm vụ quan trọng trong giai đoạn phát triển mới".

Với quyết tâm chính trị cao, sự đồng thuận của toàn xã hội và các giải pháp đồng bộ, Việt Nam đang từng bước hiện thực hóa khát vọng xây dựng một quốc gia hùng cường, thịnh vượng và nhân văn, nơi mỗi người dân đều được bảo đảm quyền làm người – đúng như tinh thần bất diệt của Tuyên ngôn Độc lập: “Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng…”.