Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã phác thảo một tầm nhìn mới về phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu, được các nhà phân tích cho rằng có sức hấp dẫn đáng kể đối với nhiều nước đang phát triển.
Theo định hướng này, không chỉ các doanh nghiệp Trung Quốc đẩy mạnh phổ biến AI thông qua các mô hình mã nguồn mở, mà Bắc Kinh còn hỗ trợ đào tạo hàng nghìn nhân lực từ các nước đang phát triển thông qua việc thành lập các “trung tâm hợp tác ứng dụng” quốc tế.
Phát biểu tại Hội nghị Trí tuệ nhân tạo thế giới ở Thượng Hải tuần trước, ông Tập Cận Bình cho rằng đây là một bước đi lớn của Trung Quốc nhằm đáp lại lời kêu gọi của các nước đang phát triển. Bên ngoài hội trường, các robot hình người do Trung Quốc phát triển — còn được gọi là AI hiện thân — di chuyển qua lại, phần nào cho thấy năng lực song hành của nước này trong lĩnh vực sản xuất tiên tiến.
 |
| Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình phát biểu tại Hội nghị Trí tuệ nhân tạo Thế giới 2026 tổ chức tại Thượng Hải. |
Đối với Bắc Kinh, đề xuất này, nổi bật là tuyên bố của ông Tập Cận Bình về việc thành lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ nhân tạo thế giới (WAICO) gồm 29 thành viên, được xem là một trong những bước đi tham vọng nhất trong nỗ lực xây dựng một trật tự toàn cầu thay thế trật tự do phương Tây, đứng đầu là Mỹ, dẫn dắt.
Trong những năm gần đây, Bắc Kinh ngày càng tìm cách lấp đầy khoảng trống lãnh đạo toàn cầu được cho là nảy sinh từ việc Mỹ thu hẹp vai trò tại một số tổ chức quốc tế, thông qua các sáng kiến từ chương trình cơ sở hạ tầng Vành đai và Con đường đến các đề xuất về an ninh, quản trị và phát triển.
Dù nhiều sáng kiến ban đầu mang tên gọi còn khá khái quát và chưa có mục tiêu cụ thể, các nhà phân tích nhận định Trung Quốc đã cho thấy sự linh hoạt trong việc từng bước cụ thể hóa bằng các cơ chế, thỏa thuận và hình thức hợp tác do Bắc Kinh dẫn dắt, qua đó gắn kết các quốc gia khác chặt chẽ hơn với tầm nhìn chiến lược của mình. Nếu Trung Quốc có thể đi đầu trong ứng dụng và thiết lập tiêu chuẩn AI toàn cầu, nước này sẽ có ảnh hưởng lớn đối với một trong những công nghệ mang tính đột phá nhất kể từ khi internet ra đời, đồng thời có thêm cơ hội thúc đẩy các giá trị và chuẩn mực của mình trong cạnh tranh với trật tự thế giới do Âu-Mỹ dẫn dắt.
Nghiên cứu sinh tiến sĩ Arindrajit Basu tại Đại học Leiden nhận định, việc ông Tập Cận Bình thúc đẩy AI cho thấy Trung Quốc đang nỗ lực thực hiện điều nước này chưa thể làm được cách đây 20 năm, khi internet mới bắt đầu. Theo ông, mạng lưới internet toàn cầu khi đó được định hình chủ yếu theo các giá trị tự do của Mỹ. Theo ông Basu, sáng kiến AI của Bắc Kinh phù hợp với nỗ lực của Trung Quốc nhằm cải cách các chuẩn mực cốt lõi chi phối cách nhìn nhận thế giới cũng như cách hiểu về công nghệ.
Nỗ lực của Trung Quốc nhằm giành vị thế dẫn dắt địa chính trị trong lĩnh vực AI đã bắt đầu từ nhiều năm trước bài phát biểu của ông Tập Cận Bình tại Thượng Hải, dựa trên các sáng kiến trước đó như “Con đường tơ lụa kỹ thuật số”.
Được công bố năm 2015, sáng kiến này hỗ trợ các quốc gia xây dựng mạng lưới viễn thông, năng lực AI, điện toán đám mây, thương mại điện tử, hệ thống thanh toán di động, giám sát, thành phố thông minh và nhiều lĩnh vực công nghệ cao khác bằng tri thức và thiết bị của Trung Quốc, theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại. Các nguồn tin cho biết khoảng một phần ba trong số gần 150 quốc gia tham gia chương trình Vành đai và Con đường đã tham gia Con đường tơ lụa kỹ thuật số.
Bước ngoặt quan trọng xuất hiện vào tháng 1/2025 với “khoảnh khắc DeepSeek”, khi một doanh nghiệp nội địa Trung Quốc thách thức ưu thế của Mỹ trong các mô hình ngôn ngữ quy mô lớn. Từ đó, AI nhanh chóng trở thành một nội dung quan trọng hơn trong các đề xuất ngoại giao của Trung Quốc với các đối tác. Theo các thông báo của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, tần suất xuất hiện của thuật ngữ “AI” trong các cuộc gặp giữa lãnh đạo cấp cao Trung Quốc và đối tác nước ngoài đã tăng mạnh sau DeepSeek so với giai đoạn trước.
Nhằm gia tăng sự phụ thuộc của các đối tác vào công nghệ AI Trung Quốc, Bắc Kinh cũng đã thành lập Trung tâm Hợp tác ứng dụng trí tuệ nhân tạo Trung Quốc-ASEAN vào năm ngoái.
Trung tâm này, hợp tác với các quốc gia Đông Nam Á, tập trung xây dựng hạ tầng AI, cung cấp nền tảng mã nguồn mở và đào tạo nhân lực, theo thông tin từ Bắc Kinh. Tại Thượng Hải, ông Tập Cận Bình cam kết mở các trung tâm tương tự với các tổ chức ở châu Phi, Trung Đông và Mỹ Latinh.
WAICO, với các thành viên gồm một số nước đang phát triển trong nhóm BRICS như Brazil, Nga, Indonesia và Nam Phi, cam kết hợp tác với một mạng lưới quốc gia rộng lớn. Trong khi đó, Mỹ có một cơ chế đối trọng mang tên Pax Silica, liên minh gồm 24 thành viên, song được thiết kế chủ yếu nhằm bảo đảm chuỗi cung ứng AI, chất bán dẫn và khoáng sản quan trọng.
Ông George Chen, đối tác kiêm đồng Chủ tịch bộ phận kỹ thuật số tại Asia Group, cho rằng WAICO có thể trở thành một nền tảng thuận lợi để xuất khẩu công nghệ Trung Quốc và các mô hình mã nguồn mở sang các nước đang phát triển. Ông cũng cho biết Trung Quốc có kế hoạch tăng gần gấp đôi số thành viên của tổ chức này. Ông Chen nhận định mục tiêu của Trung Quốc là khiến phần lớn thế giới dựa vào công nghệ nội địa thay vì công nghệ Mỹ.
Theo ông, các “mô hình khép kín” của Mỹ, trong đó có sản phẩm của OpenAI và Anthropic, còn quá đắt đỏ đối với phần lớn người dùng ở các nước đang phát triển, nơi nhiều quốc gia chưa có đủ năng lực tự phát triển AI. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc đưa ra một phương án thay thế rất hấp dẫn đối với các nước đang phát triển, thậm chí có thể được xem là tốt hơn phương án ban đầu.
Mặc dù cả Mỹ và Trung Quốc đều có các mô hình mã nguồn mở, sự ủng hộ rõ ràng của Bắc Kinh đối với công nghệ này, cùng cam kết hỗ trợ các quốc gia xây dựng năng lực sử dụng, có thể khiến các sản phẩm của Trung Quốc được phổ biến rộng rãi hơn.
Kết quả cuối cùng có thể là một thị trường tương tự hệ điều hành Android mã nguồn mở của Google, được sử dụng trên nhiều dòng điện thoại thông minh, đối lập với hệ sinh thái iOS khép kín của Apple, theo ông Kevin Xu, người sáng lập Interconnected Capital. Ông Xu dự báo trong ba năm tới, OpenAI và Anthropic vẫn sẽ là những doanh nghiệp thu được nhiều lợi nhuận nhất; sau đó sẽ xuất hiện một loạt mô hình mở, trong đó có nhiều mô hình đến từ Trung Quốc.
Dù Trung Quốc đang quảng bá mạnh mẽ mô hình mã nguồn mở, các nhà phân tích cho rằng chưa có gì bảo đảm các doanh nghiệp nước này sẽ tiếp tục cung cấp mô hình theo hướng mở nếu họ chiếm ưu thế trong lĩnh vực công nghệ.
Một số tập đoàn, trong đó có Alibaba và ByteDance, đã chuyển các mô hình hàng đầu sang hệ thống khép kín khi áp lực thương mại hóa công nghệ gia tăng. Bộ Thương mại Trung Quốc cũng đã trao đổi với các công ty AI hàng đầu về việc hạn chế chuyển dữ liệu quan trọng dùng để huấn luyện mô hình ra nước ngoài, cũng như hạn chế người dùng nước ngoài tải xuống trọng số mô hình. Một hạn chế khác đối với các công ty Trung Quốc là phần cứng và chip dùng trong huấn luyện AI vẫn do các doanh nghiệp Mỹ, đặc biệt là Nvidia, chi phối.
Tuy nhiên, đối với các nước đang phát triển, đề nghị của Trung Quốc về việc hỗ trợ họ định hướng trong một thế giới công nghệ mới, phức tạp sẽ rất hấp dẫn, ông Xu nhận định. Theo ông Xu, các nước đang phát triển có thể cho rằng họ không có đủ nguồn lực để theo kịp Trung Quốc. Trong bối cảnh đó, Bắc Kinh đưa ra thông điệp rằng các nước này có thể tìm đến Trung Quốc để được đào tạo bằng phần mềm mã nguồn mở và được hướng dẫn cách triển khai.
