Quản lý thuế thương mại điện tử theo dòng tiền nhằm hạn chế thất thu hiệu quả

Sự bùng nổ của thương mại điện tử trong những năm gần đây đang đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với công tác quản lý thuế. Khi hoạt động mua bán dịch chuyển mạnh mẽ lên môi trường số, với sự tham gia của nhiều nền tảng trung gian và mô hình kinh doanh đa dạng, việc kiểm soát doanh thu và nghĩa vụ thuế trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.

Theo bà Lê Thị Duyên Hải - Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, trong thương mại điện tử, nghĩa vụ thuế vẫn thuộc về người bán, nhưng việc xác định doanh thu thực tế không hề đơn giản khi người bán “ẩn” phía sau các nền tảng số.

Đáng chú ý, sự phát triển của AI và các “chủ thể ảo” trên môi trường mạng đang khiến việc quản lý thuế trở nên khó khăn hơn.

“Trong thương mại điện tử hiện nay có rất nhiều chủ thể cùng tham gia vào giao dịch. Vì vậy, cơ quan thuế buộc phải thay đổi phương thức quản lý phù hợp với nền kinh tế số”, bà Hải cho biết.

Quản lý thuế thương mại điện tử theo dòng tiền nhằm hạn chế thất thu hiệu quả (Ảnh: Minh họa)

Thực tế này đang thúc đẩy cơ quan quản lý chuyển hướng sang cách tiếp cận mới, trong đó trọng tâm là kiểm soát dòng tiền. Theo các chuyên gia, đây là phương thức phù hợp với đặc thù của nền kinh tế số, khi mọi giao dịch đều gắn với dòng tiền điện tử có thể truy vết.

Theo bà Hải, giải pháp được đánh giá hiệu quả nhất trong thời gian tới là quản lý theo dòng tiền. Nội dung này dự kiến được đưa vào văn bản hướng dẫn Luật Quản lý thuế số 108 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.

“Dòng tiền đi như thế nào thì quản lý thuế sẽ đi theo như thế đó. Ai là người nắm giữ và phân chia dòng tiền thì người đó sẽ có trách nhiệm kê khai và nộp thuế thay”, bà Hải nhấn mạnh.

Theo định hướng này, các sàn thương mại điện tử có chức năng thanh toán sẽ đóng vai trò trung tâm trong việc thu và nộp thuế. Đây là những đơn vị đầu tiên nhận tiền từ người mua, do đó sẽ chịu trách nhiệm kê khai và nộp thuế thay cho người bán hoạt động trên nền tảng.

Không chỉ dừng lại ở nghĩa vụ thuế, các sàn còn phải thực hiện trách nhiệm cung cấp và chia sẻ dữ liệu liên quan đến người bán, người mua cũng như toàn bộ giao dịch phát sinh. Điều này được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý trong việc kiểm soát và đối chiếu thông tin.

Tuy nhiên, cơ chế này cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt là vấn đề phân định trách nhiệm khi xảy ra sai sót. Theo bà Hải, ranh giới trách nhiệm giữa sàn thương mại điện tử và người bán trong các trường hợp vi phạm về thuế, hóa đơn hoặc dữ liệu giao dịch vẫn cần tiếp tục được làm rõ.

“Nếu xảy ra sai sót thì xử lý trách nhiệm đến đâu đối với sàn và đến đâu đối với người bán vẫn là vấn đề cần được làm rõ để vừa bảo đảm minh bạch vừa không tạo áp lực quá lớn cho các nền tảng số”, bà Hải cho biết.

Song song với câu chuyện quản lý dòng tiền, áp lực về hóa đơn điện tử cũng đang trở thành một trong những vấn đề nổi cộm đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thương mại điện tử.

Ông Tiến Anh, đại diện sàn thương mại điện tử Haravan cho biết, các sàn thu hộ - chi hộ hiện gặp nhiều vướng mắc liên quan đến thời điểm xuất hóa đơn cũng như xử lý các giao dịch hoàn, hủy sau bán hàng.

Theo ông Tiến Anh, quy định hiện hành yêu cầu xuất hóa đơn tại thời điểm giao hàng thành công cho khách. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều sàn cho phép khách hàng đổi trả trong vòng 5-7 ngày sau khi nhận hàng.

Điều này dẫn tới tình trạng người bán đã xuất hóa đơn nhưng hàng hóa sau đó bị hoàn trả, buộc phải thực hiện các thủ tục điều chỉnh hoặc hủy hóa đơn.

“Hiện nay nhà bán hàng hỏi rất nhiều về việc đã xuất hóa đơn rồi nhưng khách trả hàng thì xử lý như thế nào. Đây là vướng mắc diễn ra hàng ngày trên các sàn”, ông Tiến Anh cho biết.

Giải thích về vấn đề này, bà Lê Thị Duyên Hải cho biết, theo quy định hiện hành tại Nghị định 123, Nghị định 70 và các văn bản hướng dẫn về hóa đơn điện tử, thời điểm xuất hóa đơn vẫn được xác định là thời điểm hàng hóa được bàn giao cho người mua, tức khi shipper giao hàng thành công.

“Đây là thời điểm phát sinh nghĩa vụ xuất hóa đơn, không phụ thuộc vào thời điểm sàn và người bán đối soát hay thanh toán dòng tiền”, bà Hải nhấn mạnh.

Trong trường hợp khách hàng trả lại hàng sau khi hóa đơn đã được lập, người bán sẽ phải thực hiện hóa đơn điều chỉnh hoặc hóa đơn thay thế để hủy giao dịch theo đúng quy định.

Một thực tế khác cũng đang gây áp lực lớn cho các sàn thương mại điện tử là yêu cầu xuất hóa đơn riêng cho từng giao dịch, kể cả những đơn hàng có giá trị rất nhỏ.

Theo ông Tiến Anh, nhiều nhà bán hàng mỗi ngày có thể phát sinh hàng nghìn đơn hàng với giá trị chỉ vài chục nghìn đồng. Nếu phải xuất hóa đơn riêng cho từng giao dịch sẽ tạo ra khối lượng công việc khổng lồ, gây áp lực lớn cho hệ thống kỹ thuật cũng như công tác kế toán.

“Có những nhà bán mỗi tháng phát sinh hàng chục nghìn hóa đơn. Đây là gánh nặng rất lớn đối với cả hệ thống vận hành lẫn công tác kế toán thuế”, ông Tiến Anh cho biết.

Tuy nhiên, theo quy định hiện hành, chưa có cơ chế cho phép gộp nhiều giao dịch để xuất một hóa đơn tổng hợp cuối ngày đối với các giao dịch bán lẻ trên sàn thương mại điện tử.

Bà Hải cho biết, Hội Tư vấn Thuế Việt Nam đã có kiến nghị gửi Bộ Tài chính đề xuất cho phép xuất hóa đơn gộp đối với các giao dịch thanh toán chuyển khoản, nhằm giảm áp lực tuân thủ cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh.

Trong bối cảnh thương mại điện tử tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ, việc hoàn thiện cơ chế quản lý thuế theo hướng hiện đại, linh hoạt và phù hợp với thực tiễn được xem là yêu cầu cấp thiết. Bài toán đặt ra không chỉ là chống thất thu ngân sách mà còn phải tạo dựng môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi để doanh nghiệp phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.