Luật Đô thị đặc biệt - “Chìa khóa thể chế” mở không gian phát triển mới cho TP. Hồ Chí Minh

Việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TP. Hồ Chí Minh đang được đặt trong một thời điểm mang tính bước ngoặt, khi yêu cầu về một cơ chế vượt trội, đủ sức giải phóng nguồn lực và tái định vị vai trò đầu tàu kinh tế quốc gia của thành phố trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Trong một hội thảo được tổ chức mới đây tại TP. Hồ Chí Minh nói về vấn đề này đã cho thấy một thực tế rõ ràng là thành phố không thiếu tiềm năng, nhưng đang thiếu một “khung thể chế đủ rộng” để bứt phá.

Từ kỳ vọng Nghị quyết 98 đến đòi hỏi luật hóa cơ chế tự chủ

Theo Phó Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường cho biết, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt không chỉ nhằm kế thừa mà còn phải vượt qua giới hạn của Nghị quyết 98/2023/QH15 – một chính sách từng được kỳ vọng tạo cú hích mạnh mẽ cho thành phố.

Thực tế cho thấy, sau hơn hai năm triển khai, Nghị quyết 98 đã góp phần phục hồi kinh tế – xã hội sau đại dịch, thúc đẩy tiêu dùng, cải thiện thị trường lao động và tăng tốc đầu tư công. Tuy nhiên, dấu ấn của cơ chế đặc thù này vẫn chưa thực sự rõ nét trong bức tranh tăng trưởng dài hạn.

Phó Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường.

Theo nhiều chuyên gia, nguyên nhân không nằm ở thiếu chính sách, mà ở sự “lưng chừng” của cơ chế, khi quyền tự chủ chưa đủ rõ ràng, trong khi các ràng buộc hành chính vẫn tồn tại. Đây chính là điểm nghẽn khiến TP. Hồ Chí Minh chưa thể phát huy hết năng lực sáng tạo vốn có.

Tự chủ không thể dừng ở “thí điểm”

Viện sĩ, PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện cho rằng, việc trao quyền tự chủ cho TP. Hồ Chí Minh là một yêu cầu tất yếu đối với một đô thị có quy mô và vai trò đặc biệt. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở nghị quyết mang tính thí điểm, cơ chế này sẽ khó đi vào thực chất.

Theo ông, điểm cốt lõi của Luật Đô thị đặc biệt phải là xác lập rõ ràng vị thế pháp lý của chính quyền đô thị – không đơn thuần là cấp dưới thực thi mệnh lệnh, mà là một chủ thể quản trị có quyền quyết định trong phạm vi được luật định. Quan hệ giữa trung ương và địa phương cần được điều chỉnh bằng luật, thay vì dựa trên cơ chế “xin – cho” vốn kéo dài nhiều năm.

Đáng chú ý, ông nhấn mạnh yếu tố sở hữu tài sản là nền tảng của mọi quyền tự chủ. Khi chưa được công nhận đầy đủ quyền sở hữu và định đoạt tài sản công, chính quyền đô thị khó có thể chủ động trong đầu tư, khai thác nguồn lực hay triển khai các chiến lược phát triển dài hạn.

Thành phố cần được chủ động hơn trong việc huy động và sử dụng nguồn lực tài chính.

Tài chính – “mạch máu” của tự chủ đô thị

Một trong những nội dung nhận được nhiều đồng thuận là yêu cầu mở rộng quyền tự chủ tài khóa cho TP. Hồ Chí Minh. Theo đó, thành phố cần được chủ động hơn trong việc huy động và sử dụng nguồn lực tài chính, bao gồm phát hành trái phiếu địa phương, hợp tác công – tư, và khai thác tài sản công.

Đặc biệt, lãnh đạo TP.Hồ Chí Minh đề xuất xây dựng cơ chế tài chính ngân sách vượt trội, tiệm cận thông lệ quốc tế trong quản trị đô thị hiện đại. Điều này không chỉ giúp tăng tính linh hoạt trong điều hành mà còn tạo điều kiện để thành phố đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng và các lĩnh vực chiến lược.

Các chuyên gia cho rằng, trong mô hình đô thị tự chủ, ngân sách địa phương không chỉ là công cụ chi tiêu mà còn là đòn bẩy phát triển. TP. Hồ Chí Minh cần được giữ lại phần lớn nguồn thu sau khi thực hiện nghĩa vụ với trung ương, từ đó chủ động đầu tư vào hạ tầng, dịch vụ công và các lĩnh vực chiến lược.

Đặc biệt, việc ưu tiên đầu tư vào hệ thống phúc lợi công cộng – từ giao thông, y tế, giáo dục đến môi trường, đây được xem là yếu tố then chốt để tạo ra một vòng tròn phát triển bền vững. Khi người dân được hưởng lợi trực tiếp từ tăng trưởng, động lực kinh tế sẽ được củng cố từ chính nội lực xã hội.

Không chỉ là luật, mà là cách vận hành

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cũng cảnh báo rằng, một đạo luật dù tiến bộ đến đâu cũng không thể tự tạo ra đột phá nếu thiếu một bộ máy thực thi hiệu quả. TS Huỳnh Thế Du, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright cho rằng, “thể chế phi chính thức” – tức cách hệ thống vận hành trên thực tế mới là yếu tố quyết định, chiếm tới 80% động lực đổi mới.

Ông dẫn chứng, trong hơn một thập niên qua, TP. Hồ Chí Minh không thiếu các cơ chế đặc thù, nhưng đóng góp của thành phố vào GDP cả nước lại có xu hướng giảm. Điều này phản ánh một thực tế, vấn đề không nằm ở việc “có quyền hay không”, mà là “sử dụng quyền như thế nào”.

TS. Huỳnh Thế Du, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright (Ảnh: Fulbright).

Theo TS. Du, TP. Hồ Chí Minh từng có giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhờ tinh thần “dám nghĩ, dám làm”, thậm chí linh hoạt vượt qua những rào cản chưa phù hợp. Việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt vì thế cần đi kèm với việc khơi dậy lại tinh thần này trong đội ngũ cán bộ, công chức.

Đồng quan điểm, TS Huỳnh Thanh Điền nhấn mạnh, luật phải bảo đảm ba yếu tố: “được làm, làm được và dám làm”. Điều này đòi hỏi không chỉ trao quyền, mà còn phải có cơ chế bảo vệ người thực thi, đặc biệt là những cán bộ trực tiếp ra quyết định trong môi trường nhiều rủi ro.

Kiến tạo không gian phát triển cho “siêu đô thị”, hướng tới tầm nhìn 2075

Với quy mô hơn 14 triệu dân và không gian phát triển mở rộng sau khi liên kết vùng, TP. Hồ Chí Minh đang tiến gần hơn đến mô hình “siêu đô thị” trong khu vực. Trước yêu cầu đó, Luật Đô thị đặc biệt không chỉ là công cụ quản lý, mà còn là nền tảng để kiến tạo các không gian phát triển mới.

Các nội dung như quản lý không gian ngầm, phát triển hạ tầng số, trung tâm tài chính quốc tế, thu hút nhân lực chất lượng cao… được xem là những lĩnh vực cần được luật hóa để tạo hành lang pháp lý rõ ràng.

Đồng thời, việc tăng cường liên kết vùng, đặc biệt với các địa phương trong vùng Đông Nam Bộ, cũng là yếu tố không thể thiếu để TP. Hồ Chí Minh phát huy vai trò đầu tàu. Một đô thị đặc biệt không thể phát triển đơn lẻ, mà phải trở thành trung tâm kết nối của cả một vùng kinh tế năng động.

Điểm đáng chú ý trong định hướng xây dựng luật lần này là tầm nhìn dài hạn, không chỉ đến năm 2045 mà xa hơn là mốc 2075 – kỷ niệm 100 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Đây là lần hiếm hoi một chính sách cấp đô thị được đặt trong khung thời gian dài như vậy, cho thấy kỳ vọng lớn đối với TP. Hồ Chí Minh.

Theo lãnh đạo thành phố, Luật Đô thị đặc biệt sẽ được xây dựng trên nguyên tắc “địa phương quyết – địa phương làm – địa phương chịu trách nhiệm”, đồng thời thể chế hóa các cơ chế đặc thù thành quy định pháp luật ổn định, lâu dài.

TP. Hồ Chí Minh cần một “cú hích thể chế” đủ mạnh để không chỉ giữ vững vị thế đầu tàu, mà còn vươn lên ngang tầm các đô thị hàng đầu châu Á.

Có thể thấy, câu chuyện về Luật Đô thị đặc biệt không chỉ là sửa đổi một văn bản pháp lý, mà là tái cấu trúc toàn diện mô hình quản trị đô thị. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các trung tâm kinh tế trong khu vực, TP. Hồ Chí Minh cần một “cú hích thể chế” đủ mạnh để không chỉ giữ vững vị thế đầu tàu, mà còn vươn lên ngang tầm các đô thị hàng đầu châu Á.

Nếu được thiết kế đúng và vận hành hiệu quả, đạo luật này có thể trở thành bước ngoặt lịch sử, mở ra một chương phát triển mới cho thành phố – nơi tiềm năng không còn bị giới hạn bởi cơ chế, mà được chuyển hóa thành động lực tăng trưởng thực chất và bền vững.