Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Đổi mới tư duy nghiên cứu khoa học cơ bản để tạo nền tảng phát triển quốc gia

Sáng 25/5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Kết luận cuộc họp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cơ bản thống nhất với các báo cáo và ý kiến phát biểu, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải đổi mới toàn diện công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, từ nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư đến tổ chức thực hiện và phương thức vận hành. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, đây là vấn đề mang tính chiến lược, liên quan trực tiếp tới mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Đổi mới tư duy nghiên cứu khoa học cơ bản để tạo nền tảng phát triển quốc gia

Cạnh tranh quốc gia giờ là cạnh tranh về tri thức và công nghệ lõi

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh chiến lược mới, trong đó tri thức, công nghệ, dữ liệu và nhân tài trở thành yếu tố quyết định sức mạnh quốc gia. Nếu trước đây cạnh tranh chủ yếu dựa vào tài nguyên, vốn, lao động và thị trường, thì hiện nay cốt lõi là năng lực tạo ra tri thức mới, công nghệ lõi mới và mô hình phát triển mới.

Những lĩnh vực đang định hình tương lai toàn cầu như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới, dữ liệu lớn hay năng lượng mới đều bắt nguồn từ các nghiên cứu cơ bản được đầu tư bền bỉ trong nhiều thập kỷ.

“Từ thực tiễn thế giới có thể thấy, nghiên cứu cơ bản mạnh sẽ tạo ra công nghệ lõi mạnh, từ đó hình thành năng lực tự chủ chiến lược và sức cạnh tranh quốc gia trong dài hạn”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh.

Đối với Việt Nam, người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhìn nhận mô hình tăng trưởng hiện nay vẫn phụ thuộc nhiều vào gia công, lắp ráp, khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài. Trong khi đó, năng suất lao động, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng làm chủ công nghệ nền tảng còn hạn chế.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, để hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam buộc phải chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, văn hóa và con người.

Chỉ rõ những “điểm nghẽn” của nghiên cứu khoa học cơ bản

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá nhận thức về vai trò của khoa học cơ bản đã có chuyển biến quan trọng khi lĩnh vực này không còn chỉ được nhìn nhận như hoạt động học thuật của viện, trường mà đã trở thành nền móng tri thức quốc gia, cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa và năng lực hoạch định chính sách.

Tuy nhiên, nghiên cứu khoa học cơ bản hiện vẫn tồn tại nhiều hạn chế như đầu tư còn thấp; hệ sinh thái nghiên cứu thiếu chiều sâu; hoạt động nghiên cứu phân tán, thiếu liên kết; chưa hình thành nhiều nhóm nghiên cứu mạnh và trường phái khoa học.

Đặc biệt, cơ chế quản lý khoa học vẫn nặng tư duy hành chính, quản lý bằng hồ sơ, chứng từ, dự toán năm và tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Nhiều nhà khoa học phải dành nhiều thời gian cho thủ tục hơn là nghiên cứu.

Bên cạnh đó, hạ tầng nghiên cứu còn thiếu đồng bộ, thiếu các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, phòng thí nghiệm hiện đại, dữ liệu lớn và hạ tầng tính toán dùng chung. Vấn đề nhân lực khoa học cũng được xác định là “điểm nghẽn chiến lược” khi đội ngũ chuyên gia đầu ngành còn mỏng, thiếu lực lượng kế cận và tình trạng chảy máu chất xám vẫn diễn ra.

Đối với khoa học xã hội và nhân văn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh đây là lĩnh vực có vai trò đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lý luận, xây dựng đường lối, hoàn thiện thể chế, dự báo chiến lược và phát triển văn hóa, con người.

“Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ, nhưng không thể nhập khẩu mô hình phát triển phù hợp với lịch sử, văn hóa và điều kiện của chính mình”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ.

Hình thành hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia vào năm 2030

Về mục tiêu phát triển, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu xây dựng nền nghiên cứu khoa học cơ bản Việt Nam hiện đại, tự chủ, hội nhập, có khả năng tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực tinh hoa và làm nền tảng cho phát triển công nghệ chiến lược.

Từ nay đến tháng 6/2027, phải tháo gỡ toàn bộ các điểm nghẽn, nút thắt trong cơ chế, chính sách liên quan đến nghiên cứu khoa học cơ bản. Đến năm 2030, Việt Nam cần hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia, từng bước xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực.

Đồng thời, phải thiết lập cơ chế tài chính đặc thù cho nghiên cứu cơ bản; triển khai cơ chế tài trợ đa niên từ 5-15 năm đối với nhóm nghiên cứu mạnh và trung tâm xuất sắc; chấp nhận rủi ro khoa học và tăng cường hậu kiểm thay vì tiền kiểm.

Tầm nhìn đến năm 2045 là hình thành một số lĩnh vực khoa học cơ bản có năng lực cạnh tranh quốc tế, từng bước xây dựng các trường phái khoa học Việt Nam và nâng cao năng lực tự chủ ở một số công nghệ chiến lược.

Xây dựng Quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu tập trung triển khai 9 nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Trong đó, đáng chú ý là việc khẩn trương xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản đến năm 2045; thành lập Quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên theo nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch, đánh giá độc lập và chấp nhận rủi ro khoa học.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng yêu cầu xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho khoa học xã hội và nhân văn; triển khai Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản; phát triển hệ thống dữ liệu khoa học và dữ liệu xã hội quốc gia; hoàn thiện đề án tái cấu trúc và cơ chế hoạt động của hai Viện Hàn lâm.

Cùng với đó là ban hành chuẩn liêm chính khoa học quốc gia nhằm xử lý nghiêm các hành vi gian lận học thuật, ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, xung đột lợi ích và bệnh thành tích trong nghiên cứu khoa học.

“Tinh thần chung là phải hành động quyết liệt hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn đối với nghiên cứu khoa học cơ bản. Chúng ta không chỉ giải quyết câu chuyện của ngành khoa học hôm nay, mà đang chuẩn bị nền tảng tri thức cho tương lai phát triển của đất nước trong nhiều thập niên tới”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.