Hải quan siết quản lý rủi ro, tuân thủ trở thành lợi thế của doanh nghiệp

Tuân thủ pháp luật hải quan đang dần trở thành một lợi thế vận hành đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Khi Cơ quan Hải quan chuyển mạnh sang quản lý rủi ro, lịch sử chấp hành pháp luật, mức độ tuân thủ và khả năng chủ động khắc phục sai sót của doanh nghiệp ngày càng có ý nghĩa trong việc xác định cách thức quản lý, kiểm tra và hỗ trợ.

Hơn 118.000 doanh nghiệp đã được đánh giá tuân thủ

Theo số liệu của Cục Hải quan, năm 2020, Cơ quan Hải quan đánh giá tuân thủ đối với 113.446 doanh nghiệp. Con số này tăng lên 179.634 doanh nghiệp năm 2021 và 195.116 doanh nghiệp năm 2022.

Qua triển khai Chương trình thí điểm hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan, mức độ tuân thủ của nhiều doanh nghiệp thành viên có sự cải thiện. Với những lợi ích thiết thực, Chương trình đã thu hút được sự quan tâm của cộng đồng doanh nghiệp, góp phần tạo ra sự chuyển biến trong nhận thức của doanh nghiệp đối với việc tuân thủ pháp luật, lan tỏa hiệu quả của Chương trình.

Năm 2023 có 213.819 doanh nghiệp được đánh giá, trước khi tăng lên 233.311 doanh nghiệp vào năm 2024.

Sang năm 2025, số doanh nghiệp được đánh giá giảm còn 113.819 doanh nghiệp do thay đổi cơ chế, chỉ thực hiện đánh giá đối với doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu trong vòng 365 ngày.

Đến tháng 8/2026, Cơ quan Hải quan đã đánh giá tuân thủ đối với 118.345 doanh nghiệp, tăng 4.526 doanh nghiệp so với cả năm 2025.

Diễn biến này cho thấy đánh giá tuân thủ đang trở thành một nguồn thông tin ngày càng quan trọng trong quản lý rủi ro. Dữ liệu về tình hình chấp hành pháp luật và vi phạm của doanh nghiệp được sử dụng để tổng hợp, phân tích, đánh giá và phân loại đối tượng quản lý.

Tuy nhiên, cách đánh giá hiện nay cũng đang được đặt trước yêu cầu phải phản ánh sát hơn thực tế hoạt động của doanh nghiệp, thay vì tập trung chủ yếu vào thông tin vi phạm.

Tuân thủ tốt có thể rút ngắn thời gian thông quan

Một thay đổi đáng chú ý là ngành Hải quan đã từng bước biến việc tuân thủ thành một cơ chế có lợi ích cụ thể đối với doanh nghiệp.

Từ năm 2021, mức độ tuân thủ của doanh nghiệp được công khai để doanh nghiệp tra cứu, cùng với thông tin về tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa. Ngành Hải quan sau đó triển khai Chương trình khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan và chính thức thực hiện chương trình từ ngày 4/12/2024.

Kết quả sau 2 năm thí điểm cho thấy trong 295 doanh nghiệp tham gia, trên 80% doanh nghiệp duy trì hoặc tăng mức độ tuân thủ. Trong đó, 118 doanh nghiệp nâng mức tuân thủ từ Mức 3, 4, 5 lên Mức 2, 3; 135 doanh nghiệp giữ nguyên Mức 2, 3.

Theo Cơ quan Hải quan, những doanh nghiệp nâng được mức độ tuân thủ có tỷ lệ kiểm tra thấp hơn, qua đó thời gian thông quan hàng hóa được rút ngắn.

Đây là điểm doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý. Một lô hàng được giải phóng nhanh hơn không chỉ giúp giảm thời gian chờ mà còn có thể giảm chi phí lưu kho, lưu bãi, nhân lực và vận chuyển. Với doanh nghiệp có tần suất xuất nhập khẩu lớn, tác động cộng dồn có thể đáng kể.

Ngược lại, khi doanh nghiệp có nhiều tờ khai phải kiểm tra hồ sơ hoặc kiểm tra thực tế hàng hóa, thời gian và nguồn lực dành cho mỗi lô hàng sẽ tăng lên.

Vì vậy, tuân thủ không còn đơn thuần là yêu cầu để tránh xử phạt, mà đang trở thành một phần của năng lực vận hành chuỗi cung ứng.

Không chỉ nhìn vào lỗi vi phạm

Theo định hướng đang được Cục Hải quan nghiên cứu, hệ thống đánh giá cần chuyển sang cách tiếp cận đa chiều hơn.

Ngoài thông tin vi phạm, cơ quan quản lý cần xem xét mức độ chính xác trong khai báo, việc thực hiện nghĩa vụ thuế, chấp hành thủ tục và chế độ quản lý, giám sát.

Đáng chú ý, những hành vi tích cực của doanh nghiệp cũng cần được phản ánh đầy đủ hơn, chẳng hạn tự phát hiện sai sót, chủ động khai báo, kịp thời khắc phục hậu quả, hợp tác cung cấp thông tin, phòng ngừa tái phạm và xây dựng năng lực quản trị tuân thủ nội bộ.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt với những doanh nghiệp có quy mô và tần suất xuất nhập khẩu lớn. Một sai sót đơn lẻ không nhất thiết phản ánh cùng mức độ rủi ro với hành vi vi phạm có tính hệ thống hoặc tái diễn. Đánh giá dựa trên dữ liệu đầy đủ hơn sẽ giúp phân biệt những trường hợp này.

Với doanh nghiệp, điều đó cũng đặt ra yêu cầu mới: không chỉ “không vi phạm”, mà phải xây dựng được hồ sơ tuân thủ có khả năng chứng minh năng lực kiểm soát và khắc phục sai sót.

Hải quan số hóa, dữ liệu tuân thủ sẽ quan trọng hơn

Hướng đi này đang được củng cố bởi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan số 11/2026/QH16. Thông tin từ Cổng Thông tin điện tử Chính phủ cho thấy, luật mới đẩy mạnh tự động hóa quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ trên cơ sở công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Luật cũng quy định kiểm tra sau thông quan được thực hiện trên cơ sở quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và ứng dụng công nghệ số.

Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Điều này cho thấy dữ liệu về quá trình chấp hành pháp luật của doanh nghiệp sẽ ngày càng có vai trò trong hoạt động quản lý hải quan.

Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, bài toán vì thế không chỉ nằm ở việc xử lý một tờ khai đúng quy định. Quan trọng hơn là xây dựng quy trình nội bộ đủ chặt để hạn chế sai sót, kiểm soát chứng từ, khai báo chính xác, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế và chủ động sửa sai khi phát hiện vấn đề.

Khi quản lý hải quan ngày càng dựa trên rủi ro và dữ liệu, lịch sử tuân thủ tốt có thể trở thành một lợi thế thực tế: doanh nghiệp có thêm cơ hội được áp dụng phương thức quản lý phù hợp với mức độ rủi ro, giảm thời gian và nguồn lực dành cho kiểm tra, đồng thời chủ động hơn trong tổ chức chuỗi cung ứng.